قم؛ ۲۵ میلیون زائر و اقتصاد چندساعته

بازار؛ گروه استان ها: قم را می توان شهری دانست که تقریباً همه ایرانیان تصویری از آن در ذهن خود دارند، اما تعداد کمی از مسافران آن فرصت تجربه کامل آن را پیدا می کنند. زائر وارد می شود، حرم حضرت فاطمه معصومه (س) و مسجد جمکران را زیارت می کند و در بسیاری از موارد قبل از اینکه فرصتی برای آشنایی با نقطه ای دیگر از شهر پیدا کند، راهی مقصد بعدی می شود. این الگوی تکراری به طرز تکان دهنده ای در آمارها منعکس شده است: طبق بررسی های موجود، حدود 80 درصد زائران شش تا 12 ساعت در قم هستند و گروهی از زائران تنها چهار تا پنج ساعت پس از زیارت در شهر اقامت دارند. برآورد دیگری نیز نشان می دهد که نزدیک به 70 درصد زائران نزدیک به یک روز و 30 تا 40 درصد به صورت ساعتی در استان حضور دارند. به عبارت دیگر، قم با بزرگترین هجوم مذهبی کشور مواجه است، اما این هجوم عظیم هنوز نتوانسته به یک جریان اقتصادی پایدار برای شهر و کسب و کار آن تبدیل شود.

این خلأ جایی است که مدیران هتل ها، مجتمع های اقامتی، مراکز خرید و دست اندرکاران صنایع دستی هزینه آن را هر روز در ترازنامه خود می بینند. سوال محوری این گزارش نیز این است که چرا قم با داشتن بیش از 25 میلیون زائر سالانه نتوانسته سهم اقتصادی متناسب با این ظرفیت را به خود اختصاص دهد و چه حلقه هایی در زنجیره گردشگری زیارتی این استان گم شده است؟

سالانه بیش از 25 میلیون زائر وارد قم می شوند، اما حدود 80 درصد آنها تنها 6 تا 12 ساعت در شهر می مانند و گروهی بعد از زیارت، چهار تا پنج ساعت بعد از قم خارج می شوند. الگویی که ارزش افزوده اقتصادی زیارت را برای استان محدود کرده است.

۲۵ میلیون ورودی، شش ساعت اقامت

استاندار قم در شهریور 1404 به صراحت اعلام کرد که میانگین اقامت مسافران در این استان شش ساعت است و باید با برنامه ریزی چهار تا پنج ساله این مدت حداقل به دو روز افزایش یابد. این هدف گیری عمق شکاف بین وضعیت فعلی و نقطه مورد نظر را نشان می دهد. قم در حالی که از نظر حجم زائران در جایگاه نادری قرار دارد، از نظر بهره اقتصادی از این جریان همچنان در ابتدای راه قرار دارد.

بررسی ها نشان می دهد اکثر زائران پس از زیارت حرم و جمکران از اولین فرصت برای خروج از شهر استفاده می کنند. در این میان افزایش زمان حضور حتی چند ساعته می تواند فرصت بیشتری را برای استفاده از خدمات، خرید سوغات و بازدید از جاذبه های تاریخی و فرهنگی فراهم کند. اما تحقق این امر اولاً منوط به وجود سکوهایی است که زائر را متقاعد به ماندن کند نه صرفاً عبور.

ظرفیت اسکان شهر قم با 370 واحد و 14 هزار و 434 تخت در مقابل تردد 25 میلیون زائر بسیار محدود است. در حالی که خراسان رضوی به تنهایی حدود 250 هزار تخت دارد و همین فاصله قم را به مقصدی چند ساعته تبدیل کرده است.

۱۴ هزار تخت در مقابل ۲۵ میلیون مسافر

یکی از جدی ترین تنگناها ظرفیت اقامتی استان است. بر اساس آخرین آمار رسمی، مراکز اقامتی زیر نظر اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی قم شامل 370 واحد اقامتی با مجموع 14 هزار و 434 تخت است. در این میان سهم هتل ها تنها 3393 تخت است و بیشتر ظرفیت ها در قالب مهمانپذیر و مهمانپذیر ساماندهی شده است. رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی قم با مقایسه ای گویا درباره این فاصله توضیح می دهد: در کل کشور حدود 350 هزار تخت اقامتی وجود دارد که از این تعداد حدود 250 هزار تخت متعلق به خراسان رضوی و شهر مشهد است در حالی که سهم قم تنها حدود 14 هزار و 50 تخت است؛ این در حالی است که از نظر میزان ورود گردشگر، تفاوت قم و مشهد قابل توجه نیست.

مهمتر از آن، کمبود تخت تنها بخشی از داستان است. رئیس اتحادیه هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌های استان قم با اشاره به آمارهای نیمه اول سال، میانگین ضریب اشغال هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌های استان را تنها 40 درصد اعلام کرد و تاکید کرد: مشکل اصلی گردشگری قم کمبود تخت نیست، بلکه نبود زیرساخت‌های مناسب و فرسودگی و فرسودگی جدی امکانات اقامتی است. این اظهار نظر معادله را پیچیده تر می کند: استان هم با کمبود ظرفیت کمی و هم با کیفیت ضعیف ظرفیت موجود مواجه است و این ترکیب انگیزه زائران را برای ماندن بیشتر می گیرد.

ضریب اشغال هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌های قم در نیمه اول سال تنها 40 درصد اعلام شده است. رئیس جامعه هتلداری استان می گوید: مشکل اصلی کمبود تخت نیست، بلکه فرسودگی امکانات و ضعف زیرساخت های تکمیلی است که نیازمند بازسازی هدفمند و حمایت های مالی است.

زیرساخت های اقامتی، نه جاذبه ها؛ گلوگاه اصلی

در تحلیل علل اقامت کوتاه زائر، داستانی ساده تر از آنچه تصور می شود وجود دارد. رئیس کمیسیون گردشگری اتاق قم تصریح می کند: اقامت کوتاه مدت گردشگران در قم به دلیل کمبود جاذبه نیست، بلکه به دلیل کمبود ظرفیت اقامتی است. هتل های استان ضریب اشغال بالایی دارند و همین امر باعث می شود زائران زیادی قم را به عنوان مقصد چند ساعته انتخاب کنند. اما این تحلیل با آمار ضریب اشغال 40 درصدی در نیمه اول سال، تحلیل دقیق تری را می طلبد: در ایام پیک زیارتی ظرفیت پاسخگو نیست و در سایر روزها کیفیت و تنوع اقامتگاه ها انگیزه ای برای اقامت ایجاد نمی کند.

مدیرکل میراث فرهنگی قم نیز اقامت کوتاه زائران را یکی از معضلات بزرگ گردشگری استان دانسته و اعلام کرده است که قم از کمبود زیرساخت ها و خدمات گردشگری با کیفیت رنج می برد. ضعف در معرفی جاذبه های غیر مذهبی، محدودیت اقامتگاه های ارزان قیمت و نبود جاذبه های متنوع از جمله عواملی است که زائر را به مقصد بعدی پس از زیارت سوق می دهد. در همین چارچوب یکی از چالش های ساختاری که تاکنون به آن توجه نشده این نیست که بخشی از زیرساخت های حیاتی از مدیریت منطقه آزاد خارج شده باشد، بلکه در مورد قم مشکل اصلی عدم تنوع در محصول گردشگری و ضعف در تعریف تجربیات تکمیلی زیارت است.

بیش از 60 پروژه گردشگری با اعتباری بیش از 12 تلاش و اشتغالزایی برای 3200 نفر در قم در حال اجراست و سه هتل پنج ستاره نیز در دست ساخت است. در عین حال طرح «زائر کارت» و «کارت سیاحتی» می تواند چارچوب مدیریتی خدمات به زائران را متحول کند.

از مشهد به قم؛ زائری که محل سکونت خود را جای دیگری انتخاب می کند

یکی از پیامدهای قابل توجه ضعف زیرساخت های اسکان در قم تغییر الگوی اسکان زائران خارجی است. گزارش ها حاکی از آن است که شرایط هتل های قم به گونه ای است که میهمانان خارجی اقامت کوتاهی در این شهر داشته و بیشتر مدت اقامت خود را در شهرهایی مانند مشهد سپری می کنند. این در حالی است که قم به دلیل قرار گرفتن در محور ارتباطی 17 استان کشور، نه تنها مقصد زیارتی، بلکه گره ارتباطی مهمی در گردشگری مذهبی و سلامت کشور است.

استاندار قم با اشاره به حضور سالانه نزدیک به سه میلیون گردشگر خارجی، تاکید کرد: قم به عنوان قطب گردشگری مذهبی و قطب علوم دینی، ظرفیت بی نظیری برای جذب گردشگر واقعی دارد. اما تحقق این ظرفیت بدون اقامتگاه های باکیفیت و متنوع امکان پذیر نیست. زائری خارجی که برای سفر به ایران وقت و هزینه کرده است، انتظار دارد اقامتی درخور مقصد داشته باشد. وگرنه در برنامه سفر خود قم را به عنوان یک ایستگاه ترانزیتی می بیند و شب هایش را به مقصدی با زیرساخت های بهتر منتقل می کند.

اقتصاد زیارتی; ارزش افزوده ای که در قم نمی ماند

شکاف بین جریان ورودی و سود اقتصادی در تحلیل های کارشناسی با عبارت «ارزش افزوده ناچیز» توصیف شده است. مشاور شهردار قم در این زمینه می گوید سالانه بیش از 20 میلیون زائر وارد قم می شوند اما ماندگاری و ارزش افزوده آنها برای این شهر بسیار ناچیز است. این جمله کوتاه عصاره ای از پارادوکس گردشگری قم است: شهری که میزبان یکی از بزرگترین سفرهای زیارتی جهان است، اما سهم این جریان در چرخه اقتصاد محلی، اشتغال پایدار و درآمد پایدار بسیار کمتر از ظرفیت واقعی آن است.

سهم اقتصادی صنعت گردشگری در تولید ناخالص استان پایین است و هنوز بخش عمده ای از ظرفیت های فرهنگی، طبیعی و تاریخی آن ناشناخته مانده است. در سند توسعه استان، زیارت و گردشگری به عنوان محور اصلی رشد و اشتغال تعریف شده است و در برنامه هفتم توسعه نیز بر ضرورت افزایش سهم قم از گردشگری زیارتی تاکید شده است، اما فاصله این اسناد با واقعیت میدانی، همان شکافی است که فعالان اقتصادی در کاهش سود و افزایش هزینه های فرصت های از دست رفته تجربه می کنند.

کارت زائر و افق دو روزه; آیا افتتاحیه ای در راه است؟

با وجود این چالش ها، نشانه هایی از حرکت به سمت بهبود وضعیت دیده می شود. در اردیبهشت ماه 1405 استاندار قم از آغاز به کار طرح «زائر کارت» با همکاری شبکه بانکی خبر داد. پروژه ای که با هدف ساماندهی خدمات و امکانات رفاهی برای زائران طراحی شده است تا تجربه حضور در قم را برای مسافران بهتر و رضایت بخش تر کند. در عین حال، ایده تبدیل قم به پایلوت «کارت گردشگری» نیز مطرح شده است. ابزاری که به گفته کارشناسان می تواند گردشگری غیررسمی را کاهش داده و مدیریت مالی و امنیتی گردشگران را تسهیل کند و در کنار شفافیت، درآمد قابل توجهی برای استان به همراه داشته باشد.

در بخش زیربنایی بیش از 60 پروژه گردشگری با اعتبار بیش از 12 هزار نفر و ایجاد اشتغال برای 3200 نفر توسط بخش خصوصی در استان در حال اجراست که در این میان سه هتل پنج ستاره در دست ساخت است. افتتاح هتل ها و مجتمع های اقامتی جدید در صورت تکمیل و بهره برداری می تواند بخشی از گلوگاه ظرفیت را باز کند. اما تجربه سال های گذشته نشان می دهد که زیرساخت های اقامتی به تنهایی کافی نیست. آنچه زائر را متقاعد به اقامت می کند، ترکیبی از اقامتگاه های با کیفیت، جاذبه های متنوع، خدمات تکمیلی و تجربه ای فراتر از یک زیارت کوتاه است. هدف افزایش میانگین اقامت از شش ساعت به دو روز تنها با تکمیل این حلقه ها به طور همزمان قابل دستیابی است، نه با یک پروژه یا طرح به تنهایی.