دو تحول اساسی در تنش ها

اقتصاد ایران:

وی در اولین پیام به صراحت و با استناد به اینکه کشورهای منطقه ادامه محاصره دریایی و فشار اقتصادی علیه ایران را ترجیح می دهند، این سیگنال جدی را ارسال کرد که قصد ندارد جنگی تمام عیار دیگر علیه ایران آغاز کند. وی در پیام دوم عملا دست معاون خود جی.

معمولاً نمی توان و نباید اظهارات و پیام های ترامپ را به دلیل حرف زدن زیاد و تناقض با خودش و زندگی در لحظه، خیلی جدی گرفت. مگر اینکه شواهدی وجود داشته باشد که جدی بودن آنها را تایید کند. در مورد این دو پیام، به نظر می رسد شواهد کافی برای جدی گرفتن آنها وجود دارد. ابتدا بعد از آن دو پیام، در چند مصاحبه همین حرف را تکرار کرد. ثانیاً در مورد پرهیز از یک جنگ تمام عیار دیگر، سؤال اصلی همیشه این بوده است که در حالی که تخلف 40 روزه برای وی نتیجه ای نداشته است، از طریق یک جنگ مشابه دیگر چه هدفی محقق می شود؟

واضح است که «تغییر رژیم» هرگز از طریق بمباران هوایی امکان پذیر نیست. با وجود جنایات و نسل کشی گسترده در غزه، حتی اسرائیل نیز نتوانسته است کنترل غزه را از دست حماس خارج کند. در جنگی دیگر، ترامپ تنها ممکن است بتواند آسیب بیشتری به ایران وارد کند. ثالثاً کشورهای نفت خیز منطقه که در جنگی دیگر متحمل خسارات سنگینی خواهند شد، یقیناً به جای جنگ، ادامه محاصره دریایی را ترجیح می دهند و می خواهند از بازگشت تلاطم بیشتر به بازار انرژی جهانی جلوگیری کنند. رابعاً، شکست قاطع ترامپ در انتخابات میان دوره ای، قطعاً نه تنها تأکیدی بر نامشروع بودن جنگ در نزد مردم آمریکا بود، بلکه دست جناحی را در دولت او تقویت کرد که به جای جنگ، ادامه محاصره دریایی و فشار اقتصادی را توصیه می کند.

اسکات بسانت وزیر خزانه داری چند هفته است که این نظر را بیان می کند و جی دی ونس و رئیس سیا ویتکاف و کوشنر و پسر ترامپ نیز همین نظر را دارند. پنجم، اسرائیل در حال حاضر در بلاتکلیفی به سر می برد و محافل نظامی و امنیتی آن و همچنین طیف های مرتبط با آیسنکوت در شرایط فعلی طرفدار جنگ نیستند. از سوی دیگر، حذف ونس از امور ایران توسط ترامپ را می توان ترفندی علیه او و علیه جنبش ضد جنگی دانست که آشکارا مطالب ناخوشایندی را مطرح می کرد. انتقاد علنی ونس از «پایان دادن به جنگ» و «تغییر روابطمان با اسرائیل» چیزی نبود که ترامپ بتواند به راحتی نادیده بگیرد. اهمیت این اتفاق برای ما این است که ونس نامه ای به آقای رضایی نوشته بود و گزارش ها حاکی از آن بود که وی در تلاش است تا ملاقاتی بین ایشان و آقای رضایی ترتیب دهد. حذف ونس از امور ایران را اکنون می توان نشانه ای از تضعیف جناح ضد جنگ در دولت ترامپ دانست. به خصوص که ترامپ اساساً در توئیت خود لزوم توافق با ایران را رد کرد. این ادعا که نیازی به توافق با ایران نیست، می‌تواند به این معنا باشد که محاصره دریایی ایران را برای برآورده کردن خواسته آمریکا کافی می‌داند.

به نظر می رسد عدم آمادگی برای انعطاف طرفین دلیل اصلی بن بست مذاکرات باشد. طرح هفت روزه و سپس دو روزه ایران مورد قبول ترامپ قرار نگرفت و ایران از نشان دادن انعطاف خودداری کرد. این طرح که در واقع بازنویسی تفاهم نامه اسلام آباد و پیشنهاد بازگشت به آن است، مورد قبول ترامپ قرار نگرفت و پس از برکناری ونس از امور ایران، سخنانی در رد این تفاهم نامه بیان کرده است که هم به معنای مقصر دانستن ونس در این زمینه و هم تاکید بیشتر بر عدم تفاهم من و عدم بازگشت به آن است. تصور ترامپ این است که بنا به ادعای خودش تنگه هرمز را باز کرده است و در نتیجه نیازی به دادن امتیازات مهم در ازای باز شدن تنگه توسط ایران ندارد. به همین دلیل در هفته های اخیر هرگونه امتیازی به ایران را به موضوع هسته ای و دریافت امتیاز در این زمینه گره زده است. چیزی که برای ایران قابل قبول نیست.

از طرفی سوال اینجاست که آیا مسئولان ما دست خود را خوب بازی کردند یا نه؟ آیا آنها متوجه شدند که نباید اقدامی انجام دهند که ونس را به نفع جناح جنگ طلب در دولت ترامپ تضعیف کند؟ مشکل اینجاست که آقای رضایی نامه ونس را بی پاسخ گذاشته و علیرغم تلاش های منطقه برای ترتیب دادن دیدار رضایی و ونس، هرگونه امکان ملاقات با ونس در تهران به شدت تکذیب شد. از طرفی مواضع آقای رضایی بیشتر و بیشتر شد. وی در 20 نوامبر در مصاحبه با المیادین از «پایان جنگ در غرب آسیا به ویژه لبنان به عنوان شرط اساسی» صحبت کرد و تاکید کرد که «ما حتی یک ذره از مواد هسته ای را از ایران خارج نخواهیم کرد و برای کشتی های هسته ای و زیردریایی ها مورد نیاز است».

اکنون با محاصره دریایی و ادامه فشار آمریکا بر همسایگانمان برای بستن مرزهای زمینی و امکان ادامه حملات محدود و گاه به گاه به سواحل و جزایر جنوب در ارتباط با تنگه هرمز مانده ایم. کاهش حدود 20 دلاری قیمت نفت که ظاهراً مربوط به کاهش خطر جنگ بود نیز عامل مهمی است که گویای آن است. اگر خطر جنگ به طور کامل منتفی شود که هنوز اتفاق نیفتاده است، ممکن است قیمت نفت به زیر 90 دلار برسد و در این صورت، آمریکا با ادامه وضعیت «نه جنگ، نه صلح» مشکلی نخواهد داشت. اکنون تنها امید این است که طرفین انعطاف نشان دهند و اجازه دهند کار از طریق مذاکره به نتیجه برسد.

کوروش احمدی / دیپلمات سابق