روسیه در افغانستان، پاکستان در بن‌بست؛ فرصت راهبردی ایران

بازار؛ گروه بین الملل: در 22 آبان 1405 (13 نوامبر 2026) الکسی اورچوک معاون نخست وزیر روسیه با 15 تفاهم نامه به ارزش 1.03 میلیارد دلار پس از دو روز گفتگو در کابل به مسکو بازگشت. این دومین سفر او به کابل از زمان بازگشت طالبان به قدرت بود و پیامی روشن را با خود به همراه داشت: روسیه نه تنها اولین کشوری است که دولت موقت افغانستان را در جولای 2025 به رسمیت شناخت، بلکه اکنون این شناخت سیاسی را به نفوذ اقتصادی پایدار تبدیل می کند. حجم مبادلات تجاری دو کشور در هشت ماهه نخست سال 2026 از مرز 349 میلیون دلار گذشت و بیش از دو برابر شد. مسکو گاز طبیعی، گندم، آرد، سوخت دیزل و روغن آفتابگردان را به کابل می فرستد و در مقابل، به دنبال دسترسی به بازارهای جنوب آسیا از طریق خاک افغانستان است. این چرخش در زمانی رخ می دهد که اسلام آباد با یکی از بحرانی ترین دوره های روابط خود با کابل مواجه است و اهرم های فشار سنتی آن یکی پس از دیگری در حال فرسایش هستند. آصف درانی، نماینده ویژه سابق پاکستان در امور افغانستان، در آخرین هشدار خود این وضعیت را “فرسایش استراتژیک” توصیف کرد و نسبت به انزوای فزاینده کشورش در مورد تروریسم و ​​تجارت هشدار داد.

روسیه در هشت ماهه اول سال 2026 بیش از 349 میلیون دلار با افغانستان مبادله کرد. رقمی بیش از دو برابر مدت مشابه سال گذشته. مسکو متعهد شده است که سالانه دو میلیون تن گندم، یک میلیون تن بنزین و 500 هزار تن گاز مایع به افغانستان صادر کند.

مسکو در کابل؛ از به رسمیت شناختن سیاسی تا نفوذ اقتصادی

روسیه در هشت ماهه اول سال 2026 بیش از 349 میلیون دلار تجارت با افغانستان ثبت کرده است. سفارت روسیه در کابل این رقم را نشانه چرخش جدی مسکو به سمت آسیای مرکزی و جنوبی می داند. در جریان سفر اورچوک، 15 یادداشت تفاهم با بخش خصوصی دو کشور امضا شد که بیشترین سهم آن، 73 میلیون دلار، به دارو و تجهیزات پزشکی اختصاص یافت. 10 میلیون دلار انرژی، 16.5 میلیون دلار مواد غذایی و 1.42 میلیون دلار صادرات از دیگر بخش‌های این قراردادها بود. روسیه همچنین متعهد شده است که حدود دو میلیون تن گندم، یک میلیون تن بنزین و 500 هزار تن گاز مایع به افغانستان صادر کند. اما هدف مسکو فراتر از فروش کالا است: کریدور حمل و نقل شمال-جنوب که از روسیه و آسیای مرکزی تا ایران و اقیانوس هند امتداد دارد، به عنوان یکی از محورهای اصلی همکاری در گفتگوهای اورچوک و امیرخان متقی، وزیر امور خارجه طالبان مطرح شد. این دهلیز در صورت تحقق، مسکو را قادر می سازد تا بدون اتکا به مسیرهای تحت کنترل غرب به بازارهای جنوب آسیا دسترسی داشته باشد و افغانستان را به یک گره حیاتی در این مسیر تبدیل کند.

تجارت پاکستان و افغانستان در سال مالی 2025-2026 با 74 درصد کاهش به 358 میلیون دلار رسید. اما ضربه اصلی ترانزیت بود: کانتینرهای ترانزیتی افغانستان از طریق پاکستان از نزدیک به 89000 کانتینر به ارزش 5 میلیارد دلار به 11592 کانتینر به ارزش 367 میلیون دلار کاهش یافت.

فروپاشی ۷۴ درصد؛ وقتی مرزهای پاکستان بسته است

در آن سوی معادله، پاکستان با واقعیت تلخی روبروست. بر اساس اطلاعات سازمان توسعه تجارت پاکستان، حجم تجارت دوجانبه با افغانستان در سال مالی 2025-2026 با کاهش 74 درصدی از 1.3 میلیارد دلار به 358 میلیون دلار رسیده است. اما ضربه اصلی ترانزیت بوده است: تعداد کانتینرهای ترانزیتی افغانستان از طریق پاکستان از نزدیک به 89000 کانتینر به ارزش حدود 5 میلیارد دلار قبل از بازگشت طالبان به 11592 کانتینر به ارزش 367 میلیون دلار در سال های 2025-2026 کاهش یافته است. کاهش بیش از 92 درصدی. گذرگاه تورخم از 12 اکتبر 2025 (20 مهر 1404) پس از درگیری های مرگبار بسته شد و گذرگاه های خرلاچی، غلام خان، انگرادا و چمن نیز به روی ترافیک تجاری بسته شد. صنعت داروسازی پاکستان که در سال های 2023 تا 2024 حدود 130 میلیون دلار به افغانستان صادر کرد، بازار مهمی را از دست داده است. یکی از عمده فروشان میوه و تره بار در پیشاور اعلام کرده است که روزانه 50 کامیون سیب زمینی و 25 کامیون سبزی تازه از پاکستان به افغانستان می رفتند که اکنون متوقف شده و تنها او 180 میلیون روپیه ضرر کرده است. در بخش حمل و نقل، یک راننده کامیون مجبور شد سه کامیون از پنج کامیون خود را بفروشد، زیرا توقف طولانی در مرز، ادامه کار را غیراقتصادی می کرد.

خلاء بسته شدن مرزهای پاکستان به سرعت توسط ایران و هند پر خواهد شد. تجارت هند و افغانستان در سال های 2025-2026 به 907.85 میلیون دلار رسید و دهلی نو برنده تمدید معافیت تحریم های چابهار شد. راه‌آهن خوا-هرات، حمل و نقل بار خود را از کمتر از 15 هزار تن به 640 هزار تن در یک سال افزایش داد. رشد بیش از چهل برابر.

چابهار و خوف هرات; وقتی جغرافیا علیه اسلام آباد شورش می کند

خلاء ناشی از بسته شدن مرزهای پاکستان به سرعت توسط رقبا پر می شود. بندر چابهار ایران که هند مدیریت آن را بر عهده دارد به مهم ترین مسیر جایگزین برای افغانستان محصور در خشکی تبدیل شده است. تجارت دوجانبه بین هند و افغانستان در سال‌های 2025-2026 به 907.85 میلیون دلار رسید و دهلی نو توانست معافیت تحریم‌های آمریکا را برای ادامه عملیات در چابهار تمدید کند. طالبان نیز بارها حمایت خود را از این مسیر اعلام کرده و آن را جایگزین بندر کراچی پاکستان می دانند. اما مهمتر از چابهار خط آهن خواف – هرات است که ایران به طور جدی دنبال آن است. بر اساس آمار منتشر شده، حجم بار در این مسیر از مارس 2025 تا مارس 2026 به 640000 تن رسیده است در حالی که در دوره مشابه قبل کمتر از 15000 تن بوده است. رشد بیش از چهل برابر. ایران همچنین پیشنهاد کرده است که هرات را به مرز ترکمنستان و از آنجا به ازبکستان متصل کند. طرحی که می تواند افغانستان را به کریدور ترانس-افغان متصل کند و راه را برای دسترسی روسیه و آسیای مرکزی از خاک ایران به بازارهای جنوبی هموار کند. سهم ایران از واردات افغانستان بر اساس گزارش فوریه 2026 بانک جهانی به 31.1 درصد و سهم کالاهای عبوری از کریدورهای ایران به نزدیک به 60 درصد افزایش یافته است. پاکستان با سهم 8.1 درصدی اکنون در جایگاه بسیار پایین تری نسبت به ایران و حتی امارات و چین قرار دارد.

سهم ایران از واردات افغانستان بر اساس گزارش بانک جهانی به 31.1 درصد و سهم کالاهای عبوری از کریدورهای ایران به نزدیک به 60 درصد افزایش یافته است. پاکستان با سهم 8.1 درصدی اکنون بسیار کمتر از ایران، امارات و چین است.

هشدار دارانی؛ صدای شکستن اجماع

آصف درانی، نماینده ویژه سابق پاکستان در امور افغانستان، در تحلیل اخیر خود تصویری از یک شکست استراتژیک را ترسیم می کند. وی رویکرد طالبان در قبال هند را بخشی از «استراتژی دهلی نو برای نفوذ بر پاکستان از طریق افغانستان» توصیف کرد و هشدار داد که این راه می تواند برای طالبان «خودکشی سیاسی» باشد. درانی همچنین از سیاست فشار و تهدید اسلام آباد انتقاد کرد و خواستار رویکرد «نرم‌تر و عمل‌گرایانه‌تر» شد. در فوریه 2026، او به وضوح گفت که تهدید حملات هوایی به کابل “راه حل نیست” و در عوض عملیات اطلاعاتی و بازگشایی مسیرهای تجاری که از اکتبر 2025 بسته شده بودند باید در دستور کار قرار گیرد. اما مهم‌تر از توصیه‌های تاکتیکی، تصدیق ضمنی او به یک واقعیت ساختاری است: پاکستان دیگر نمی‌تواند روی اجماع منطقه‌ای علیه طالبان حساب کند. روسیه به شناسایی و سرمایه گذاری روی آورده است، ایران مسیر ترانزیتی خود را به گلوگاهی برای تجارت افغانستان تبدیل کرده است و هند از چابهار به عنوان پایگاهی برای بازگشت به کابل استفاده می کند. در چنین فضایی، اسلام‌آباد نه تنها اهرم خود را از دست می‌دهد، بلکه در پرونده‌هایی که زمانی برگزار می‌کرد، خطر انزوای بیشتر را نیز به خطر می‌اندازد.

در سال 2025 ارزش بازار افغانستان حدود 13.9 میلیارد دالر بود که 12.1 میلیارد دالر آن وارداتی بود. سهم ایران 31.1 درصد از این واردات و نزدیک به 60 درصد کالاهای عبوری از کریدورهای ایران، تهران را از «مسیر جایگزین» به «گلوگاه اصلی» تجارت افغانستان تبدیل کرده است.

تهران در مرکز ثقل; از یک مسیر جایگزین به یک گلوگاه استراتژیک

برای ایران، این تغییر ژئوپلیتیک فرصتی است که تکرار آن دشوار است. در سال 2025 ارزش بازار افغانستان حدود 13.9 میلیارد دالر بود که 12.1 میلیارد دالر آن وارداتی بود. سهم ایران 31.1 درصد از این واردات و نزدیک به 60 درصد کالاهای عبوری از کریدورهای ایران، تهران را از «مسیر جایگزین» به «گلوگاه اصلی» تجارت افغانستان تبدیل کرده است. خط آهن خواف – هرات که بار آن در یک سال بیش از 40 برابر شده است، ستون فقرات این موقعیت جدید است و اتصال آن به ترکمنستان و ازبکستان می تواند ایران را به دروازه جنوبی کریدور ترانس افغانستان و کریدور شمال به جنوب تبدیل کند. اما این فرصت خالی از چالش نیست: تحریم ها و تهدیدهای نظامی آمریکا تجارت زمینی ایران با افغانستان و کشورهای منطقه را مختل کرده و ریسک سرمایه گذاری در زیرساخت های ترانزیتی را افزایش داده است. با این حال، مزیت جغرافیایی ایران در این معادله ساختاری و پایدار است: افغانستان محصور در خشکی است و پاکستان با بستن مرزهای خود عملا مشتری خود را به سمت رقیب سوق داده است. هوش راهبردی تهران این است که این وضعیت را نه به عنوان یک “ابزار فشار مقطعی”، بلکه به عنوان فرصتی برای نهادینه کردن وضعیت ترانزیتی خود ببیند. با تکمیل ارتباطات ریلی، متنوع کردن مسیرهای تجاری و حرکت به سمت مکانیسم‌های مبادله شفاف‌تر که آسیب‌پذیری ایران را در برابر فشارهای آتی کاهش می‌دهد. در معادله ای که مسکو، کابل، دهلی و اسلام آباد هر کدام به دنبال سهم خود هستند، تهران اکنون در نقطه ای قرار دارد که جغرافیا و اراده سیاسی رقبا، آن را به یکی از تعیین کننده ترین بازیگران ترانزیت منطقه تبدیل کرده است.