آیا ریال دیجیتال می تواند ابزار جدیدی برای توسعه تجارت خارجی ایران باشد؟

اقتصاد ایران:

ریال دیجیتال چیست؟

ریال دیجیتال بانک مرکزی یا CBDC شکل دیجیتالی پول بانک مرکزی است. تفاوت اصلی آن با سپرده بانکی این است که در طراحی معمولی ریال دیجیتال یا CBDC، دارنده پول تقاضای مستقیم از بانک مرکزی دارد نه از یک بانک تجاری. اگر این پول قابل نگهداری و انتقال به افراد و موسسات خارجی باشد، می توان آن را ریال دیجیتال یا ریال خارج از کشور نامید. البته ریال های خارج از کشور لزوماً CBDC نیستند و ممکن است به صورت سپرده های بانکی نیز وجود داشته باشند.

چگونه با ریال دیجیتال تجارت کنیم؟

فرض کنید یک صادرکننده ایرانی کالایی به ارزش یک میلیون دلار صادر کرده است. صادرکننده تقاضای ارز حاصل از صادرات را در سامانه رسمی ثبت می کند. پس از تایید اعتبار طلب، گواهی قابل معامله برای وی صادر می شود. یک واردکننده ایرانی که برای خرید کالا به ارز نیاز دارد، این گواهی را با پرداخت ریال دیجیتال خریداری می کند. در مرحله بعد کارگزار تسویه حساب خارجی کالای وارداتی را از متقاضی ارز صادرکننده به فروشنده پرداخت می کند. پس از تایید پرداخت، ریال دیجیتال به ناشر منتقل و تعهد ارزی وی تسویه می شود. در این مدل ریال دیجیتال ابزار پرداخت داخلی است و گواهی صادرات نشان دهنده حق دریافت ارز است.

آیا ریال دیجیتال می تواند جایگزین دلار شود؟

این موضوع بستگی به پذیرش طرف خارجی دارد. در صورت تمایل فروشنده چینی به دریافت و ذخیره ریال دیجیتال ایران، امکان پرداخت ریالی به صورت مستقیم وجود دارد. اما اگر فروشنده چینی فقط یوان بخواهد، ریال دیجیتال باید به یوان تبدیل شود. در نتیجه، انتشار ریال دیجیتال به تنهایی باعث ایجاد یوان یا دلار نمی شود. همچنین در صورتی که بانک مرکزی توکنی با نام دلار ایران صادر کند، این توکن تنها زمانی ارزش دلاری قابل اعتمادی خواهد داشت که پشتوانه، حق بازخرید و امکان تبدیل واقعی آن مشخص باشد. ارزش ریالی دارایی به دلار به معنای ایجاد دلار واقعی نیست.

اهمیت توافق با بانک های مرکزی خارجی

ایران برای گسترش استفاده از ریال دیجیتال می‌تواند با کشورهای شریک تجاری خود در زمینه تسویه پولی مذاکره کند. به عنوان مثال، در یک مدل پیشرفته، سیستم ریالی دیجیتال ایران به زیرساخت تسویه پول بانک مرکزی چین متصل است. در چنین ساختاری، امکان تسویه همزمان دو جنبه از یک معامله ارزی وجود دارد. یعنی انتقال ریال تنها زمانی تایید می شود که انتقال یوان نیز تایید شود. این مکانیسم که پرداخت در مقابل پرداخت نامیده می شود، می تواند ریسک پرداخت یکی از طرفین را بدون دریافت وجه طرف دیگر کاهش دهد. پروژه بین المللی mBridge نمونه ای از بررسی و توسعه زیرساخت تسویه ارز چندگانه بر اساس CBDC است. با این حال، مشارکت در چنین زیرساخت هایی مستلزم موافقت حقوقی و فنی کشورهای مربوطه است.

مهمترین چالش های دریایی ریال

اولین چالش اعتماد طرف خارجی به ارزش ریال است. در شرایط تورم بالا و نوسانات نرخ ارز ممکن است شرکت خارجی تمایلی به حفظ ریال نداشته باشد.

چالش دوم نقدینگی است. دارنده خارجی ریال باید بتواند در زمان مورد نیاز آن را به ارز مورد نظر تبدیل کند.

چالش سوم تامین ارز است. حتی اگر معاملات ریالی به صورت دیجیتالی انجام شود، پرداخت برای واردات ممکن است همچنان به یوان، درهم یا دلار نیاز داشته باشد.

چالش چهارم ریسک پولی است. در صورت صدور ریالی جدید توسط بانک مرکزی در مقابل گواهی صادرات، ممکن است پایه پولی افزایش یابد.

چالش پنجم پذیرش قانونی، امنیت سایبری و رعایت مقررات کشورهای همکار است.

پیشنهاد برای ایران

بهتر است بانک مرکزی ایران در مرحله اول برای تسویه ریالی معاملات صادرات و واردات و ثبت شفاف تعهدات از ریال دیجیتال استفاده کند. در مرحله بعد بازار گواهی صادرات معتبر باید به سامانه متصل شود. سپس در صورت وجود توافقات رسمی و عملیاتی، امکان تسویه خارجی به ارز کشورهای همکار فراهم می شود. بنابراین، ریال دیجیتال را باید ابزار تکمیلی نظام تجارت خارجی دانست نه جایگزینی فوری برای ارزهای بین المللی. مزیت اصلی این فناوری افزایش سرعت، شفافیت و توانایی نظارت بر معاملات است. اما مشکل اصلی تجارت خارجی یعنی تامین ارز قابل استفاده و پذیرش طرف خارجی همچنان نیاز به حل مستقل دارد.

* عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی