کرمانشاه رکورددار صادرات زمینی به عراق شد؛ اما ارزش صادرات ۳۱ درصد آب رفت

بازار؛ گروه استان ها: استان کرمانشاه در نیمه اول سال 1405 به رکوردی دست یافت که در نگاه اول نشان از استحکام دیپلماسی تجاری ایران در بازار عراق دارد: 41 درصد از کل صادرات زمینی ایران به عراق از طریق مرزهای پنج گانه تجاری این استان انجام شده است که کرمانشاه را در رتبه اول در بین استان های هم مرز با عراق قرار داده است. مدیرکل گمرکات استان ارزش صادرات شش ماهه را یک میلیارد و 39 میلیون دلار اعلام کرد و با احتساب صادرات گاز این رقم به یک میلیارد و 605 میلیون دلار رسید. اما پشت این رکورد عدد دیگری وجود دارد که کمتر دیده می شود: ارزش صادرات استان بدون احتساب گاز نسبت به مدت مشابه سال گذشته 31 درصد کاهش داشته و وزن صادرات نیز 9 درصد کاهش داشته است. این در حالی است که واردات قطعی استان با رشد 100 درصدی به 138 میلیون دلار رسیده است. این ترکیب – رکورد در سهم بازار، کاهش ارزش و جهش واردات – یک پارادوکس جدی را برای سیاستگذاران و فعالان اقتصادی ارائه می‌کند: رکورد در بازار عراق به چه قیمتی تمام می‌شود؟

در نیمه اول سال 1405، کرمانشاه با سهم 41 درصدی صادرات زمینی ایران به عراق، رتبه نخست را در میان استان های هم مرز داشت. ارزش صادرات استان به یک میلیارد و 39 میلیون دلار رسید و با احتساب صادرات گاز به یک میلیارد و 605 میلیون دلار افزایش یافت.

رکوردی که در سایه گاز پنهان شده است

لایه اول این پارادوکس در نحوه روایت آمار نهفته است. ارزش صادرات بدون گاز کرمانشاه 1.39 میلیارد دلار است. اما با اضافه شدن صادرات گاز به 1.605 میلیارد دلار می رسد. این اختلاف 216 میلیون دلاری نشان می دهد که بخش قابل توجهی از “ارزش” صادراتی استان را محصولات تولیدی و صنعتی تشکیل نمی دهد، بلکه حامل های انرژی است. کاهش 31 درصدی در ارزش صادرات غیر گازی رخ داد در حالی که وزن صادرات تنها 9 درصد کاهش یافت. یعنی این استان کالای کمتری صادر نکرده، بلکه کالای ارزان تری صادر کرده است. این فاصله 22 درصدی بین کاهش وزن و کاهش ارزش رابطه مستقیمی با کاهش قیمت های جهانی و فشار نرخ ارز بر صادرکنندگان دارد. در واقع کرمانشاه حضور پررنگ تری در بازار عراق دارد اما هر واحد کالای صادراتی درآمد ارزی کمتری برای استان به همراه دارد.

ارزش صادرات کرمانشاه بدون احتساب گاز نسبت به مدت مشابه سال گذشته 31 درصد کاهش و وزن صادرات نیز 9 درصد کاهش داشته است.

پرویزخان پیشتاز است اما زنگ خطر در مرزها به صدا درآمده است

مرز پرویزخان با صادرات 316 میلیون دلاری در 6 ماهه نخست همچنان مهمترین گلوگاه تجاری کرمانشاه و عراق است و پس از آن مرزهای خسروی، سومار، شیخ صالح و شوشمی قرار دارند. میانگین تردد روزانه کامیون ها از مرزهای استان یک هزار و 232 دستگاه و در برخی روزها به هزار و 700 دستگاه می رسد. این حجم ترافیک نشان دهنده ظرفیت لجستیکی استان است. با این حال، ترکیب مقاصد صادراتی نیز قابل تامل است: 61 درصد از صادرات کرمانشاه به بخش عربی عراق و مابقی به اقلیم کردستان انجام می شود. تمرکز بیش از نیمی از صادرات در بخش عربی، اگرچه بازار بزرگتری را نشان می دهد، اما آسیب پذیری استان را در برابر تغییرات در سیاست های بغداد افزایش می دهد. در ماه های اخیر، محدودیت های متناوب در ترخیص کالا از مرزها و تخلیه آهسته محموله ها نشان داده است که این وابستگی می تواند به سرعت به یک شوک تجاری تبدیل شود.

مرز پرویزخان با 316 میلیون دلار صادرات در شش ماهه اول سال 1405 همچنان مهمترین گلوگاه تجاری کرمانشاه با عراق است. میانگین تردد روزانه کامیون ها از مرزهای استان یک هزار و 232 دستگاه و در برخی روزها به هزار و 700 دستگاه می رسد.

تله شکاف ارزی; صادرکننده ای که می فروشد و ضرر می کند

ریشه اصلی کاهش ارزش صادرات کرمانشاه را باید در سیاست ارزی کشور جستجو کرد. پس از اصلاحات سال 1404 که با هدف نزدیک کردن نرخ رسمی و آزاد به یکدیگر انجام شد، شکاف ارزی مجدداً از بهار 1405 بیشتر شد و در تابستان رشد سریعتر نرخ بازار آزاد نسبت به نرخ مرکز مبادلات این شکاف را عمیق تر کرد. گزارش ها حاکی از آن است که فاصله نرخ دلار بازار آزاد با نرخ مرکز مبادلات به بالای 180 هزار تومان رسیده است. برای صادرکننده کرمانشاهی به این معناست که مواد اولیه و تجهیزات خود را با نرخ بالاتری در بازار آزاد تامین می کند اما ارز حاصل از صادرات باید با نرخ رسمی کمتر به چرخه اقتصاد بازگردانده شود. رئیس خانه صمت استان نیز دقیقا بر همین نکته تاکید کرده است: شکاف نرخ ارز و فشار بر صادرکنندگان، چرخه تولید را تهدید می کند. نتیجه این معادله نابرابر کاهش انگیزه تولید برای صادرات، تمایل به صادرات کالا با ارزش افزوده کمتر و در برخی موارد خروج غیررسمی ارز از چرخه رسمی است. کرمانشاه بیش از بسیاری از استان ها در معرض این تله است که 93 درصد از فعالیت گمرکات بر روی صادرات متمرکز شده است.

واردات صد درصد؛ نشانه رفاه یا هشدار وابستگی؟

رشد 100 درصدی واردات قطعی کرمانشاه به 138 میلیون دلار در کنار کاهش 31 درصدی ارزش صادرات غیر گازی، تصویر نگران کننده ای از تراز تجاری استان را ترسیم می کند. اگرچه واردات در مقایسه با صادرات همچنان رقم ناچیزی است و 93 درصد از فعالیت گمرکات استان به صادرات اختصاص دارد، اما نمی توان جهش صادرات را تنها به نشانه رونق مصرف یا سرمایه گذاری تعبیر کرد. در شرایطی که تولیدکننده برای صادرات با فشار ارزی و هزینه ای مواجه است، رشد واردات می تواند نشانه جایگزینی تدریجی تولید داخلی با کالاهای وارداتی به ویژه در حوزه مواد اولیه و واسطه ای باشد. این روند در صورت تداوم می تواند منجر به تضعیف بیشتر زنجیره تولید استان و افزایش وابستگی به کشورهای خارجی شود.

61 درصد صادرات استان به بخش عربی عراق و مابقی به اقلیم کردستان می رسد. این تمرکز، آسیب پذیری استان را در برابر تغییر در سیاست های بغداد و محدودیت های مرزی مقطعی افزایش می دهد.

کرمانشاه در آینه بازار عراق؛ فرصت ها و محدودیت ها

بازار عراق یک فرصت استراتژیک برای کرمانشاه است، اما این فرصت بی قید و شرط نیست. سهم 13 درصدی ایران از بازار واردات عراق در نیمه اول سال 1405 حفظ شده است. رقمی که نشان می دهد ایران همچنان یکی از تامین کنندگان اصلی نیازهای عراق است. با این حال، کل واردات عراق از جهان به میزان قابل توجهی کاهش یافته و رقابت برای سهم بیشتری از این بازار در حال کاهش شدیدتر شده است. علاوه بر این، چالش هایی مانند محدودیت های نقل و انتقال مالی، هزینه های حمل و نقل، مقررات صادرات و رقابت با سایر کشورها فضای فعالیت صادرکنندگان ایرانی را تنگ کرده است. استاندار کرمانشاه در سطح استانی بر رفع موانع زیرساختی و اداری برای افزایش سهم حدود 40 درصدی استان از صادرات به عراق تاکید کرد و پیشنهاد ایجاد منطقه آزاد تجاری سه جانبه بین کرمانشاه، دولت عراق و اقلیم کردستان را داد. این پیشنهاد در صورت اجرایی شدن می تواند مزیت لجستیکی کرمانشاه را به مزیت نهادی پایدار تبدیل کند. همچنین گزارش های میدانی نشان می دهد که بازار 40 میلیونی عراق و ظرفیت مرزهای استان به شرط رفع موانع ارزی و زیرساختی، قابلیت جهش صادرات را دارد.

سهم 13 درصدی ایران از بازار واردات عراق در نیمه اول سال 1405 حفظ شده است، اما کل واردات عراق از جهان کاهش یافته و رقابت برای تصاحب سهم بیشتر در این بازار رو به کاهش شدیدتر شده است.

اقتصاد کرمانشاه و راهبردهای کلان

ماجرای کرمانشاه فراتر از یک آمار استانی، سه درس راهبردی برای اقتصاد ایران در شرایط تحریم دارد. اول، دستیابی به سهم بازار رکورد بدون حفظ ارزش صادرات، یک پیروزی شکننده است. ایران با حفظ سهم 13 درصدی بازار عراق نشان داد که می تواند در برابر فشارهای خارجی مقاومت کند اما کاهش 31 درصدی ارزش صادرات کرمانشاه هشدار می دهد که این حضور درآمد ارزی لازم برای تامین نیاز کشور را ایجاد نمی کند. استراتژی کلان ایران باید بر «صادرات مبتنی بر ارزش» متمرکز شود نه «صادرات مبتنی بر وزن». یعنی حرکت به سمت کالاهای فرآوری شده، صنعتی و با ارزش افزوده بالاتر که در برابر شکاف ارزی و نوسانات قیمت جهانی مقاومت بیشتری دارند. دوم، شکاف ارزی به تهدیدی جدی برای تولیدکننده-صادرکننده تبدیل شده است. اگر سیاست ارزی به گونه‌ای اصلاح نشود که هزینه تولید و درآمد صادراتی به هم نزدیک شود، انگیزه صادرات رسمی کاهش می‌یابد و بخشی از تجارت به کانال‌های غیررسمی منتقل می‌شود. تجربه کرمانشاه نشان می دهد که این خلأ موضوعی انتزاعی نیست، بلکه عاملی تعیین کننده در سرنوشت اشتغال و تولید در استان های مرزی است. ثالثاً کرمانشاه با نرخ بیکاری 16.5 درصدی در زمستان 1404 در صدر جدول بیکاری کشور قرار داشت و شاخص فلاکت آن در بهار 1405 به 110.3 درصد رسید. احیای صادرات ارزش محور و رفع تله ارزی نه تنها یک ضرورت تجاری است، بلکه یک سیاست اجتماعی برای کاهش فشار بر بازار کار استان است. اگر کرمانشاه بتواند از «کارنامه سهم» به «کارنامه ارزشی» بگذرد، الگویی برای سایر استان های مرزی ایران خواهد شد. مدلی که در آن مزیت جغرافیایی به ارزش افزوده پایدار و اشتغال مولد تبدیل می شود.