اقتصاد ایرانی: تحولات اخیر در روابط ایران و آمریکا نشان می دهد که موضوع اصلی واشنگتن دیگر تنها امکان دستیابی به توافق نیست، بلکه چگونگی استفاده از ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی برای دستیابی به اهداف استراتژیک است.
اقتصاد ایران:
ترامپ می گوید آمریکا دیگر نیازی به توافق با ایران ندارد، اما در عین حال احتمال آغاز عملیات نظامی گسترده دیگری را کم اهمیت جلوه می دهد. این دو موضع به جای اینکه پایان دیپلماسی یا تصمیم به جنگ را بشارت دهند، موضوع اساسی تری را آشکار می کنند: واشنگتن هنوز در تلاش است تا تعادل بین فشار اقتصادی، مذاکره و قدرت نظامی را تعیین کند. برای درک این وضعیت لازم است رقابت دیدگاه ها در دولت ترامپ و جایگاه شخص رئیس جمهور در سیستم تصمیم گیری بررسی شود.
در حلقه تصمیم گیری ترامپ، حداقل سه رویکرد برای برخورد با ایران قابل شناسایی است: رویکرد اول، دیپلماسی عمل گرایانه است که جی دی ونس و استیو ویتکاف از چهره های برجسته آن هستند. در این دیدگاه، توافق راهی برای مهار هزینه های ادامه درگیری است. به گزارش آکسیوس، ونس در ماه اکتبر نامه ای به سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای امنیت ملی فرستاد تا مذاکرات مستقیم را از سر بگیرد. با این حال تهران هم ادامه مذاکرات و هم وجود برنامه ای برای دیدار مستقیم را تکذیب کرد. ترامپ در 21 آبان نیز ماموریت دیگری را به ونس محول کرد و با این اقدام عملا نقش خود را در پرونده ایران حداقل در مقطع فعلی محدود کرد.
رویکرد دوم ادامه فشار اقتصادی را راهی برای از بین بردن تدریجی قدرت چانه زنی ایران می داند. مارکو روبیو، اسکات بسانت و جان رتکلیف مدافعان آن هستند. در 10 نوامبر، روبیو به صراحت اعلام کرد که تحریم ها و محاصره دریایی به اندازه کافی موثر بوده است که نیازی به عملیات نظامی گسترده نیست. وی پیشتر اعتراف کرده بود که مذاکرات در آستانه آغاز نیست. در این محاسبه، گذشت زمان لزوماً فرصتی از دست رفته برای دستیابی به توافق نیست. بلکه ابزاری برای افزایش اهرم واشنگتن است.
رویکرد سوم، تمایل به از سرگیری اقدامات نظامی است. پیت هگست یکی از چهره های برجسته این جریان است و اسرائیل نیز دولت آمریکا را برای حرکت در این مسیر تحت فشار قرار می دهد. طرفداران این گزینه اعتماد کمتری به قدرت توافق برای مهار اختلافات دارند. البته این تمایزها به معنای وجود سه جناح منسجم نیست; مرز بین این سه روند سیال است. تفاوت ها بیشتر به ترجیحات بازیگران در مورد ابزار، زمان و هزینه برمی گردد. در چارچوب نظریه گراهام آلیسون از سیاست بوروکراتیک و رئالیسم نئوکلاسیک، نتیجه سیاست خارجی را باید با توجه به پیوند بین رقابت داخلی و محدودیتهای محیطی درک کرد.
نتیجه عملی این رقابت ها برجسته شدن گزینه ای بین توافق فوری و بازگشت به عملیات نظامی گسترده است. در مرحله کنونی تحریم ها و محاصره دریایی ادامه یافته است. با این شکل از صبر استراتژیک، واشنگتن تصمیم گیری در مورد موافقت یا بازگشت به عملیات در مقیاس بزرگ را با حفظ فشار به تعویق می اندازد. از منظر محاسبات فعلی آمریکا، این وضعیت را می توان «بن بست نسبتا مطلوب» نامید. طرفداران فشار امیدوارند که در صورت از سرگیری مذاکرات، بدون پرداخت هزینه مستقیم دور جدید جنگ، ایالات متحده در موقعیت بهتری قرار گیرد. اگرچه ادامه حصر هزینه دارد و تاثیر آن بر محاسبات تهران مشخص نیست.
نقش شخصی ترامپ در انتخاب بین این گزینه ها تعیین کننده است. در منطق معاملاتی او، مهر و موم کردن یک معامله بزرگ همچنان جذاب است و این انگیزه راه بازگشت به دیپلماسی را باز نگه می دارد. نوسان بین اعلام عدم نیاز به توافق و بعید دانستن حملات جدید را باید در ارتباط با سیال بودن محاسبات و انعطاف پذیری وی در تصمیم گیری شخصی درک کرد. هنوز تصمیم نهایی و مسیر روشنی برای پایان جنگ وجود ندارد. این نوسان لزوماً نتیجه تاکتیکی نیست که همه ابعاد آن از قبل برنامه ریزی شده باشد. رقابت بین گزینه های سیاسی ادامه دارد، اما تصمیم شخصی رئیس جمهور همچنان بر آن سایه افکنده است.
محاسبات کاخ سفید به رقابت های درون دولتی محدود نمی شود. پیامدهای انتخابات میان دوره ای نوامبر 2026 و نارضایتی مردم آمریکا از هزینه های جنگ، این تصمیم را پیچیده کرده است. در عین حال نگرانی کشورهای منطقه از گسترش مجدد جنگ نیز محدودیت های بیشتری را برای گزینه نظامی ایجاد می کند. بنابراین، انتخاب راهبرد فشار اقتصادی را باید نتیجه تلاقی ملاحظات داخلی، محدودیتهای نظامی و محاسبات منطقهای دانست، نه صرفاً پیروزی یک جریان سیاسی در دولت ترامپ.
اما برای ایران موضوع اصلی تبدیل دیپلماسی به فرآیندی معتبر و متوازن است که تعهدات ناشی از آن دارای ضمانت اجرایی است. تهران مذاکره فعال با واشنگتن را رد کرده است، اما راه را برای تبادل پیام از طریق میانجیگران به طور کامل نبسته است. موضع اعلام شده ایران مبتنی بر پایان محاصره دریایی، کاهش یا لغو تحریم های مورد بحث، آزادسازی دارایی ها و توقف خصومت ها در همه جبهه ها است. از دیدگاه تهران، ورود به مرحله مذاکرات هسته ای باید پس از اجرای تعهدات اولیه آمریکا و راستی آزمایی آنها صورت گیرد. با این حساب، دعوا محدود به فهرست نکاتی نیست که هر دو طرف می خواهند یا می خواهند از آن صرف نظر کنند. اولویت و تأخیر اقدامات و امکان اعتماد به اجرای آنها به مانع اصلی تبدیل شده است.
در نتیجه، موضوع فقط محتوای توافق نیست; دستیابی به یک توافق پایدار مستلزم غلبه بر منطق فشار یکجانبه و پذیرش تعهدات متقابل است. واضح است که آنچه از دیدگاه آمریکا «بن بست نسبتاً مطلوب» به نظر می رسد، در بلندمدت پایدار و یا حتی پایدار نیست. از این منظر، بن بست کنونی بیش از آنکه یک دستاورد پایدار برای واشنگتن باشد، وضعیتی پرهزینه و شکننده است که نمی تواند برای همیشه جایگزین راه حل سیاسی شود. ایران مذاکره را رد نمی کند، اما تجربیات گذشته به ویژه نقض تعهدات و خروج یکجانبه آمریکا از برجام، بی اعتمادی تهران را به واقعیتی انکارناپذیر تبدیل کرده است. بنابراین احیای مسیر دیپلماسی مستلزم اقدام عملی آمریکا، لغو قابل تایید تحریم ها و پذیرش تعهدات متقابل است. زیرا توافق پایدار نه از طریق فشار و تحمیل، بلکه با رعایت حقوق و منافع ایران و تضمین اجرای تعهدات طرفین امکان پذیر خواهد بود.
سیدمجتبی جلال زاده / کارشناس مسائل بین الملل
















گفتگو در مورد این post