سالی که نمی دانیم

اقتصاد ایران:

اقتصاد ایران قبل از ورود به این دوره در وضعیت راحتی نبود. چندین سال تورم بالا، کاهش تشکیل سرمایه، فرسودگی زیرساخت ها، عدم تعادل برق و گاز، دسترسی محدود به منابع مالی و مشکل در تجارت خارجی، سازگاری شرکت ها و خانوارها را کاهش داده است. اقتصادی که ذخایر و توان کافی نداشته باشد هر ضربه جدید آسیب بیشتری می بیند. بنابراین بحث بودجه سال آینده توزیع درآمد بین دستگاه ها نیست. موضوع اصلی حفظ توان تداوم اقتصاد در شرایطی است که نمی توان مسیر تحولات سیاسی را به طور قطع پیش بینی کرد. ما برای سال‌ها بودجه را بر اساس عددی برای فروش نفت، نرخ ارز، برآورد مالیات و پیش‌بینی تورم می‌نویسیم. انگار دنیا موظف است طبق جدول ما حرکت کند. بعد وقتی درآمد نفت کاهش می‌یابد، نرخ ارز تغییر می‌کند یا هزینه‌ها بیش از حد تخمین افزایش می‌یابد، دولت مجبور می‌شود در میانه راه تصمیم بگیرد که کجا را کاهش دهد و فشار را به کجا منتقل کند.

معمولاً انتخاب ها آشنا هستند: کاهش بودجه عمرانی، تاخیر در پرداخت مطالبات، تکلیف بیشتر به بانک ها، فشار مالیاتی بر مودیان دارای شناسنامه و در نهایت استفاده مستقیم یا غیرمستقیم از منابع بانک مرکزی. نتیجه را هم می دانیم. دولت ظاهراً کسری بودجه خود را مدیریت می کند. اما آن را به صورت تورم به خانوار، کمبود نقدینگی به شرکت، بدهی به پیمانکار و نارضایتی به بانک منتقل می کند. کسری از بین نمی رود. فقط نام و مکان آن تغییر خواهد کرد. بودجه 1406 باید این عادت را کنار بگذارد و برای چندین موقعیت مختلف نوشته شود. یک وضعیت محتمل تداوم فشارهای موجود، صادرات محدود، رشد ضعیف و تورم بالا است. وضعیت دوم می تواند تشدید تنش، محدودیت های بیشتر در تجارت، کاهش درآمد ارزی و افزایش هزینه های حمایتی و امنیتی باشد. در وضعیت سوم ممکن است توافق محدود شکل بگیرد، بخشی از موانع تجاری کاهش یابد و درآمد ارزی افزایش یابد.

سناریو نویسی زمانی معنادار است که تصمیمات خاصی برای هر موقعیتی از پیش تعیین شده باشد. باید مشخص شود که کدام هزینه ها بدون تغییر باقی می مانند، کدام هزینه ها قابل تعویق است و در صورت کاهش درآمد ارزی، کدام حمایت باید فعال شود. در صورت افتتاح باید از قبل مشخص شود که درآمد اضافی صرف چه چیزی می شود. تجربه نشان داده است که افزایش درآمد نفت به زودی به تعهدات دائمی، پروژه های جدید و افزایش هزینه های جاری تبدیل می شود. اما وقتی درآمد کاهش می یابد، کاهش هزینه های مشابه تقریبا غیرممکن است. بنابراین نفت نباید زمینه ساز گسترش هزینه های دائمی دولت باشد. در بودجه سال آینده تنها باید سطح محافظه کارانه ای از درآمد نفتی برای هزینه های ثابت در نظر گرفته شود. هر درآمدی بیش از آن باید به جای توزیع فوری برای کاهش بدهی، ایجاد ذخایر، تکمیل زیرساخت‌های لازم و سرمایه‌گذاری‌های مولد استفاده شود. نفت دیگر درآمد قابل اعتمادی برای بودجه ایران نیست. متغیری است که میزان فروش، قیمت، هزینه انتقال و امکان دسترسی به عواید آن همگی در معرض ریسک سیاسی قرار دارند.

خط قرمز دوم باید جلوگیری از قربانی شدن مجدد سرمایه گذاری باشد. هر گاه درآمد دولت با مخارجش مطابقت نداشته باشد، بودجه عمرانی اولین بخشی است که کاهش می یابد. زیرا حقوق، یارانه و هزینه راه اندازی دستگاه ها چندان انعطاف پذیر نیست. این انتخاب در کوتاه مدت کم هزینه تر به نظر می رسد. اما در واقع بدهی دولت به آینده است. نیروگاهی که ساخته نشده، شبکه برقی که نوسازی نشده، راه آهنی که نیمه کاره مانده است و تأسیسات آبی که فرسوده تر می شوند، چند سال بعد در قالب توقف تولید، اتلاف منابع و کاهش رشد اقتصادی خود را نشان می دهند. البته این به معنای ادامه تمام پروژه های عمرانی نیست. انباشت هزاران پروژه نیمه تمام نتیجه تصمیمات اشتباه گذشته است. پروژه ها باید بررسی شوند. اولویت با پروژه هایی است که گره خاصی از تولید، انرژی، حمل و نقل، امنیت غذایی، صادرات یا صرفه جویی ارزی را باز می کنند. هر پروژه ای که سال ها فقط به دلیل نفوذ یک بخش یا منطقه در بودجه باقی بماند، شایسته ادامه دادن نیست. بودجه سال آینده نیز باید تأثیر هر تصمیم را بر ترازنامه شرکت اندازه گیری کند. دولت نمی تواند حساب شرکت ها را مختل کند تا حساب خود را متعادل کند.

دکتر حسین سله ورزی / رئیس سازمان ملی کارآفرینی ایران