اما مشکل از جایی شروع می شود که تولید خرد خانگی به عنوان یک راه حل کلی و جامع برای مشکلات ساختاری اقتصاد معرفی می شود. گویی با تبدیل خانه ها به واحدهای تولیدی می توان مشکل تولید و اشتغال را بدون توجه کافی به سرمایه، فناوری، بازار، زنجیره تامین، بهره وری، آموزش، زیرساخت ها و سیاست های کلان اقتصادی حل کرد.
تاریخ اقتصاد سیاسی نمونه مهمی از پیامدهای چنین ساده سازی هایی را به جهان ارائه کرده است: تجربه “جهش بزرگ به جلو” در چین مائو.
رویای جهش اقتصادی با بسیج توده ها
در سال 1958، مائو تسه تونگ چیزی را آغاز کرد که به جهش بزرگ به جلو معروف شد. هدف آن تبدیل چین از یک اقتصاد عمدتا کشاورزی به یک کشور صنعتی قدرتمند در مدت زمان کوتاهی با بسیج گسترده نیروی انسانی و منابع موجود بود.
این برنامه مبتنی بر سازماندهی مجدد زندگی اقتصادی و اجتماعی، ایجاد کمون های مردمی، بسیج نیروی کار روستایی و افزایش همزمان تولیدات کشاورزی و صنعتی بود. اما مشکل اصلی فقط در جاه طلبی اهداف نبود. مشکل این بود که پیچیدگی روند توسعه اقتصادی به مجموعه ای از دستورات ساده و بسیج توده ای کاهش یافته بود.
در واقع، نظر غالب این بود که اگر نیروی انسانی عظیم چین به صورت متمرکز بسیج شود. در این صورت کمبود سرمایه، فناوری و زیرساخت تا حدود زیادی قابل جبران است.
“اجاق های حیاط خلوت”؛ نماد صنعتی شدن از پایین
یکی از معروف ترین جلوه های این سیاست، کمپین تولید فولاد در کوره های کوچک محلی معروف به «کوره های حیاط خلوت» بود.
مردم مناطق روستایی به تولید آهن و فولاد در مقیاس بسیار کوچک تشویق شدند. مشکل این بود که تولید فولاد برخلاف آنچه سیاستگذاران تصور می کردند، تنها به نیروی انسانی و کوره وابسته نبود. تولید صنعتی نیازمند مواد اولیه مناسب، فناوری، دانش فنی، انرژی، تجهیزات، استانداردهای کیفی و شبکه تولید سازمان یافته است.
بخش قابل توجهی از تولید این کورههای کوچک کیفیت صنعتی لازم را نداشت و در عین حال نیروی انسانی، سوخت و برخی ابزارهای مورد استفاده در فعالیتهای روزمره و کشاورزی به این کمپین اختصاص یافت.
بنابراین مشکل صرفاً این نبود که «کورههای کوچک فولاد تولید نمیکردند»، بلکه مشکل عمیقتر بود زیرا منابع محدود اقتصاد صرف فعالیتی میشد که بدون داشتن الزامات لازم برای تولید صنعتی نمیتوانست به هدف مورد نظر دست یابد.
این یک هشدار جدی برای هر سیاستی است که صرفاً با پراکندگی واحدهای کوچک در جامعه به دنبال افزایش تولید است.
اشتغال با تولید مولد یکی نیست
یکی از مهمترین درسهای تجربه چین، تفاوت بین بسیج کارگری و افزایش بهرهوری است. شاید بتوان میلیون ها نفر را در یک فعالیت اقتصادی درگیر کرد، اما این لزوماً به معنای افزایش ثروت، بهره وری و رفاه نیست.
اگر جوانی در خانه خود محصولی تولید کند که بازار کافی برای آن وجود نداشته باشد، مواد اولیه آن گران باشد، فناوری تولید پایین باشد، نتواند با محصولات صنعتی رقابت کند و دسترسی مناسبی به شبکه توزیع و صادرات نداشته باشد، صرفاً با نام «تولیدکننده»، مشکل تولید حل نشده است. زمانی تولید معنا پیدا می کند که بتوان محصول تولید شده را در یک زنجیره اقتصادی واقعی قرار داد.
از این منظر بین «ایجاد اشتغال» و «تولید ثروت» تفاوت مهمی وجود دارد. یک سیاست اقتصادی موفق باید از خود بپرسد: چه چیزی تولید می شود؟ با چه فناوری؟ با چه میزان سرمایه؟ برای چه بازاری؟ با چه کیفیتی؟ و در نهایت چقدر ارزش افزوده ایجاد می کند؟
اگر پاسخ روشنی برای این سوالات وجود نداشته باشد، تبدیل خانه به کارگاه ممکن است صرفاً تغییر نام بیکاری به اشتغال، صرف هزینه های نجومی و البته کسب درآمد نباشد.
از فولاد بی کیفیت گرفته تا سیاست گذاری بی کیفیت
تجربه «جهش بزرگ به جلو» صرفاً داستان شکست یک سیاست صنعتی نیست. بلکه نمونه ای کلاسیک از خطر سیاست ایدئولوژیک و ساده سازی مسائل پیچیده اقتصادی است.
هنگامی که یک دولت تصور می کند که یک فرآیند تولید پیچیده می تواند با یک نظم سیاسی دگرگون شود، ممکن است شکاف بزرگی بین “هدف گذاری” و “دستیابی به هدف” وجود داشته باشد.
در چنین شرایطی حتی آمار تولید نیز می تواند گمراه کننده باشد. افزایش تعداد واحدهای تولیدی، افزایش تعداد افراد شاغل یا حتی افزایش مقدار یک محصول لزوماً به معنای توسعه اقتصادی نیست. زیرا توسعه افزایش پایدار بهره وری و ظرفیت تولید ثروت است و فقط افزایش تعداد فعالیت های اقتصادی نیست.
وقتی طبیعت هم قربانی ساده انگاری شد
جنبه دیگری از تجربه “جهش بزرگ به جلو” در کمپین “چهار طاعون” ظاهر شد. در این کمپین گنجشک ها به همراه برخی آفات دیگر به عنوان موجودات مضر برای کشاورزی هدف قرار گرفتند. حذف گسترده گنجشک ها در نهایت به برهم زدن بخشی از تعادل اکولوژیکی و افزایش برخی از آفات کشاورزی کمک کرد.
این تجربه درس مهمتری نسبت به یک داستان تاریخی در مورد گنجشک ها دارد: در سیستم های پیچیده، حذف یک عامل به دلیل مشاهده یک اثر منفی کوتاه مدت می تواند عواقب غیر قابل پیش بینی را در کل سیستم ایجاد کند. اقتصاد نیز چنین سیستمی در نظر گرفته می شود.
جوانان بیکار، خانه، سرمایه کوچک، بازار، بانک، فناوری، آموزش، تورم، قدرت خرید، واردات، صادرات، انرژی و زیرساخت اجزای جدا از هم نیستند. تصمیم گیری در مورد یکی از آنها بدون در نظر گرفتن دیگری می تواند نتیجه ای متفاوت از هدف اصلی ایجاد کند.
فاجعه انسانی؛ هزینه سیاست بد
«جهش بزرگ به جلو» در نهایت با یک بحران اقتصادی و قحطی گسترده همراه شد. در مورد تعداد دقیق تلفات بین محققان اختلاف نظر وجود دارد، اما واضح است که میلیون ها نفر در جریان این بحران جان خود را از دست دادند. منابع تاریخی دوره 1958 تا 1962 را یکی از مرگبارترین بلایای ناشی از سیاست های اقتصادی در قرن بیستم می دانند.
البته همه جوانب این فاجعه را نباید به «اجاق های حیاط خلوت» نسبت داد. قحطی نتیجه یک سری عوامل بود: سیاستهای کشاورزی و اشتراکگذاری، اهداف غیرواقعی تولید، گزارشهای آماری نادرست، تخصیص نامناسب منابع، محدودیتهای سیاسی در بیان خطاها و یک سری شرایط طبیعی و اقتصادی.
دقیقاً به همین دلیل است که بازخوانی تجربه چین مهم است. در واقع فاجعه محصول یک تصمیم واحد نیست، بلکه نتیجه انباشته شدن یک سری تصمیمات ساده انگارانه در یک سیستم سیاست گذاری است.
* تولید خانگی بخشی از راه حل است، نه کل راه حل!
اقتصادهای مدرن اغلب از مشاغل خانگی، شرکت های کوچک و متوسط، اقتصاد دیجیتال، فریلنسرها و تولیدکنندگان خرد استفاده می کنند. بسیاری از کارآفرینان بزرگ نیز فعالیت خود را از مقیاس بسیار کوچک آغاز کرده اند.
بنابراین انتقاد اصلی را نباید متوجه «تولید خانگی» کرد. تولید خانگی می تواند بخشی از راه حل باشد. اما نمی تواند جایگزین سیاست صنعتی، سرمایه گذاری، اصلاح محیط کسب و کار، آموزش، فناوری، تامین مالی و ایجاد بازار شود.
اگر دولت زیرساخت های لازم را فراهم کند، دسترسی تولیدکنندگان کوچک به سرمایه و فناوری را افزایش دهد، بازار ایجاد کند، زنجیره تامین ایجاد کند، آموزش دهد و موانع کسب و کار را کاهش دهد، تولید در مقیاس کوچک می تواند به یک بنگاه مولد تبدیل شود.
اما اگر تصور شود صرفاً با اعلام اینکه «هر خانه یک واحد تولیدی است» اقتصاد متحول می شود، موضوع از حل مشکل اقتصادی به شعار اقتصادی تبدیل می شود.
درس بزرگ تاریخ: توسعه با فرمان ایجاد نمی شود
تجربه چین به ما نمی گوید که بسیج مردم برای تولید همیشه اشتباه است. برعکس، در دهههای بعد، چین توانست از ظرفیت عظیم نیروی انسانی خود برای رشد اقتصادی استفاده کند.
درس اصلی این است که نیروی انسانی زمانی به سرمایه مولد تبدیل می شود که با دانش، فناوری، سرمایه، نهادهای مناسب و بازار پیوند بخورد.
چین بعداً در جهت دیگری حرکت کرد. اصلاحات اقتصادی و افزایش نقش مکانیسم های بازار، سرمایه گذاری و تعامل با اقتصاد جهانی زمینه رشد سریع این کشور را فراهم کرد.
بنابراین، مقایسه تاریخی بین «اجاقهای حیاط خلوت» و ایده «خانههای تولیدی» نباید به این نتیجه سادهتر منجر شود که هر نوع تولید خرد محکوم به شکست است. مقایسه صحیح این است که بپرسیم آیا سیاست گذار می خواهد از ظرفیت تولیدکنندگان خرد در یک نظام اقتصادی کارآمد استفاده کند یا می خواهد برای پرکردن خلأ سرمایه، فناوری، بازار و سیاست اقتصادی به بسیج توده ای تکیه کند؟
حرف آخر
مشکل اقتصادی با شعار حل نمی شود، همچنان که با فرمان سیاسی نمی توان توسعه ایجاد کرد. در واقع تولید حاصل تعامل پیچیده سرمایه، نیروی انسانی، فناوری، مدیریت، بازار، زیرساخت، امنیت اقتصادی و نهادهای کارآمد است.
اگر قرار است جوان ایرانی تهیه کننده شود، قبل از آن بپرسد که چرا سرمایه گذاری نمی کند؟ چرا او یک شرکت ایجاد نمی کند؟ چرا تولید موجود قادر به رقابت نیست؟ چرا دسترسی به سرمایه دشوار است؟ چرا قدرت خرید کاهش یافته است؟ و چرا بسیاری از فعالیت های تولیدی جذابیت کمتری نسبت به فعالیت های اقتصادی غیرمولد دارند؟
تاریخچه «جهش بزرگ به جلو» به ما هشدار می دهد که پیچیدگی اقتصاد را به سادگی یک شعار تقلیل ندهیم. “کوره های حیاط خلوت” مائو فقط یک اشتباه صنعتی نبود. آنها نماد این تصور بودند که توسعه را می توان با بسیج نیروی انسانی و اراده سیاسی، بدون تامین الزامات تولید مدرن به دست آورد.
در واقع توسعه با شعار آغاز نمی شود. با دانش، نهادها، سرمایه، فناوری، بهرهوری و سیاستگذاری مبتنی بر شواهد شروع میشود. اگر قرار است تاریخ چیزی یاد بگیرد. شاید مهمترین درس آن این باشد که تست مجدد تست شده خطا است. به خصوص زمانی که هزینه آزمون، زندگی و آینده یک جامعه باشد.
سید محمدعلی احمدی / استاد اقتصاد دانشگاه آزاد
گفتگو در مورد این post