انتخاباتی که فقط برزیل را تغییر نداد؛ نبردی بر سر معدنی‌ترین گوشه سیاره

بازار؛ گروه بین الملل: انتخابات ریاست جمهوری برزیل در اکتبر 1405، اگر فقط از دریچه سیاست داخلی نگریسته شود، یک رقابت انتخاباتی معمولی با نتیجه نزدیک بود. اما زمانی که این انتخابات در چارچوب تحولات ژئوپلیتیک بزرگتر، رقابت بر سر زنجیره تامین مواد معدنی حیاتی و تغییر قدرت در نظم جهانی قرار می گیرد، ابعاد آن بسیار فراتر از تغییر حکومت است. لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا، رئیس جمهور 80 ساله برزیل، در دور دوم انتخابات با کسب حدود 51.79 درصد آرا در مقابل فلاویو بولسونارو 48.21 درصد، چهارمین دوره ریاست جمهوری خود را به دست آورد. این نتیجه اولین پیروزی یک نامزد از مقام دوم در دور اول پس از بازگشت انتخابات مستقیم در سال 1989 بود. فلاویو بولسونارو، سناتور و پسر ژایر بولسونارو، نتیجه را نپذیرفت و از اقدام قانونی برای ابطال انتخابات خبر داد. رویدادی که نشان می‌دهد شکاف سیاسی در برزیل، مانند بسیاری از دموکراسی‌های غربی، برای انتخابات بسیار عمیق است. اما اهمیت این انتخابات برای ایران و کل اقتصاد سیاسی جهان در جای دیگری نهفته است: در معدنی ترین و مغذی ترین گوشه کره زمین که این روزها به میدان رقابت قدرت های بزرگ تبدیل شده است.

در دور دوم انتخابات ریاست جمهوری برزیل، لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا با کسب 51.79 درصد آرا در مقابل فلاویو بولسونارو با 48.21 درصد، برای چهارمین دوره خود پیروز شد. این اولین بار از سال 1989 است که یک نامزد از رتبه دوم در دور اول کسب می کند.

عناصر کمیاب؛ گنجی که از زیر خاک بیرون می آید

برزیل با حدود 21 میلیون تن ذخایر خاکی کمیاب، پس از چین با 44 میلیون تن، دومین دارنده این منابع در جهان است. تخمین زده می شود که این رقم حدود 15 تا 23 درصد کل ذخایر جهانی باشد و برزیل را به بازیگری ضروری در زنجیره تامین فلزات که ستون فقرات اقتصاد سبز و صنایع دفاعی آینده هستند تبدیل می کند: نئودیمیم، پرازئودیمیم، دیسپروزیم و تربیوم، عناصر مورد استفاده در آهنرباهای دائمی خودروهای الکتریکی، توربین های بادی، الکترونیک پیشرفته و سیستم های نظامی. اما شکاف بین «ذخیره» و «تولید» در برزیل هم یک فرصت است و هم یک آسیب پذیری. تولید عناصر کمیاب در برزیل در سال 2025 تنها حدود 2000 تن بود، در حالی که چین در مدت مشابه 270000 تن تولید کرد. همین شکاف بزرگ بین ذخایر و تولید است که سرمایه گذاران آمریکایی، کانادایی و استرالیایی را به برزیل کشانده است. تا ژوئن 2026، 2727 درخواست برای اکتشاف خاک های کمیاب در برزیل وجود داشت که حدود 42 درصد آن متعلق به شرکت های خارجی یا با سرمایه بین المللی بود و بیش از 86 درصد از این درخواست ها تنها در سه سال گذشته ارائه شده است. این روند نشان می دهد که برزیل از یک “قدرت معدنی بالقوه” به “میدان نبرد واقعی” بین زنجیره تامین تحت رهبری چین و تلاش های ایالات متحده و متحدانش برای کاهش وابستگی به پکن تبدیل می شود. دولتی که در برازیلیا مستقر می شود می تواند با سیاست های خود سرعت و جهت این گذار را تعیین کند. و این همان چیزی است که انتخابات برزیل را به رویدادی با پیامدهای جهانی تبدیل می کند.

برزیل با حدود 21 میلیون تن ذخایر خاکی کمیاب، پس از چین با 44 میلیون تن، دومین دارنده این منابع در جهان است. تا ژوئن 2026، 2727 درخواست برای اکتشاف عناصر کمیاب خاکی در برزیل ثبت شده است که حدود 42 درصد آن متعلق به شرکت های خارجی است.

غذای دنیا در دست برزیل؛ سویا، ذرت و امنیت غذایی

برزیل در کنار عناصر کمیاب، یک ابرقدرت غذایی است که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس پیش بینی های شرکت ملی تامین برزیل (Conab)، صادرات سویای این کشور در فصل 2026/27 به 117.9 میلیون تن و صادرات کنجاله سویا با رشد 3 درصدی به 27.1 میلیون تن خواهد رسید. صادرات ذرت نیز 46 میلیون تن پیش بینی شده است. در سال 2026، صادرات محصولات کشاورزی برزیل به رکورد 16.65 میلیارد دلار در یک ماه در آوریل رسید و صادرات سویا در همان ماه رکورد جدیدی را ثبت کرد که 16.75 میلیون تن بود. این اعداد برزیل را به یکی از ستون های امنیت غذایی جهانی تبدیل می کند. نقشی که در شرایط افزایش تنش های تجاری و تغییر الگوی صادرات اهمیت راهبردی پیدا کرده است. هر گونه تغییر در سیاست کشاورزی، زیست محیطی یا تجاری برزیل می تواند بر قیمت مواد غذایی در سراسر جهان، از آسیا تا آفریقا و از خاورمیانه تا اروپا تأثیر بگذارد. برای کشوری مانند ایران که بخش قابل توجهی از نیاز خود به نهاده های دامی و دانه های روغنی را از طریق واردات تامین می کند، ثبات و جهت گیری سیاست خارجی و تجاری برزیل یک متغیر مستقیم در امنیت غذایی ملی است.

تولید عناصر کمیاب برزیل در سال 2025 تنها حدود 2000 تن بود در حالی که چین 270000 تن تولید کرد. شکافی که سرمایه گذاران آمریکایی، کانادایی و استرالیایی را به برزیل کشانده است.

آمازون؛ تنفس سیاره به انتخابات بستگی دارد

هیچ تحلیلی از انتخابات برزیل بدون پرداختن به آمازون کامل نیست. داده های موسسه ملی تحقیقات فضایی برزیل نشان می دهد که بین آگوست 2025 تا ژوئیه 2026، جنگل زدایی در آمازون با 41.8 درصد کاهش به 3335 کیلومتر مربع رسیده است. پایین‌ترین رقم از سال 1988. جنگل‌زدایی در سرادو نیز با 23.8 درصد کاهش به 5516 کیلومتر مربع رسید که پایین‌ترین نرخ از سال 2001 است. طبق مطالعه بنیاد گتولیو وارگاس، این توسعه حدود 1.16 تریلیون رئال (232 میلیارد دلار) در سه سال گذشته به نفع اقتصاد جهانی بوده است. تن گازهای گلخانه ای این دستاورد که عمدتاً نتیجه تغییر سیاست‌ها پس از بازگشت لولا به قدرت در سال 2023 است، نشان می‌دهد که انتخاب برزیل فقط یک انتخاب سیاسی نیست، بلکه یک انتخاب زیست‌محیطی با پیامدهای جهانی است. پیروزی یک نامزد وابسته به بولسونارو می تواند مسیر جنگل زدایی را متوقف یا معکوس کند و تعهدات اقلیمی برزیل را به خطر بیندازد. همان تعهداتی که در اجلاس آب و هوای سازمان ملل در سال 2023 با ابتکار «طاق احیا» برای احیای 24 میلیون هکتار از جنوب آمازون آغاز شد. از آنجایی که جهان با بحران آب و هوا دست و پنجه نرم می کند، ثبات سیاست زیست محیطی برزیل یک کالای عمومی جهانی است و هر انتخابی که آن را تهدید کند هزینه هایی فراتر از مرزهای برزیل دارد.

برزیل یک ابرقدرت غذایی است که نقش کلیدی در امنیت غذایی جهانی دارد. صادرات سویا این کشور در فصل 2026/27 117.9 میلیون تن و صادرات ذرت به 46 میلیون تن پیش بینی شده است. هر گونه تغییر در سیاست کشاورزی یا تجاری برزیل می تواند بر قیمت مواد غذایی در سراسر جهان تأثیر بگذارد.

بریکس و جنوب جهانی؛ برزیل به عنوان وزنه تعادل

برزیل در سیاست خارجی خود، به ویژه در دوره لولا، مسیری را طی کرده است که آن را از «پیرو نظم غرب» به «وزن موازنه» در نظم جهانی تبدیل کرده است. لولا پس از پیروزی خود تاکید کرد که برزیل “حیاط خلوت هیچ کس” نخواهد بود و راه استقلال سیاست خارجی و همجواری با جنوب جهانی و چین را ادامه خواهد داد. کارشناسان برزیلی همچنین تاکید می کنند که BRICS در حال تبدیل شدن به بازیگری است که “حکومت جهانی دموکراتیک تر و نماینده تر” را پیشنهاد می کند و کشورهای در حال توسعه دیگر نمی پذیرند که تماشاگر تصمیماتی باشند که بر اقتصاد و جامعه آنها تأثیر می گذارد. بانک توسعه جدید بریکس، به عنوان یکی از ابزارهای اصلی این بلوک، در حال گسترش عملیات خود با ارزهای محلی است تا وابستگی به دلار را کاهش دهد و استقلال مالی جنوب جهانی را تقویت کند. برزیل همچنین از ایجاد بورس غلات بریکس حمایت می کند. ابتکاری که می تواند ارتباط بین تولیدکنندگان و خریداران را در داخل بلوک تسهیل کند، واسطه ها را کاهش دهد و قابلیت پیش بینی قیمت را افزایش دهد. این جهت گیری برزیل را به یکی از بازیگران کلیدی در گذار از نظم تک قطبی به نظم چندقطبی تبدیل کرده است. تصمیمی که فرصت های راهبردی را برای ایران ایجاد می کند.

برزیل تحت رهبری لولا راه استقلال سیاست خارجی و نزدیکی به جنوب جهانی و چین را ادامه خواهد داد. بریکس ابزارهای مالی خود را به ارزهای محلی تقویت می کند تا وابستگی به دلار را کاهش دهد و بورس غلات بریکس می تواند تجارت کشاورزی در داخل بلوک را متحول کند.

تاثیر بر ایران؛ فرصتی در سایه تحریم ها

برای ایران، انتخابات برزیل و ادامه راه لولا بیش از آن که یک اتفاق دور و بی ربط است، یک فرصت راهبردی در چارچوب سیاست همسایگی و نگاه به شرق و جنوب جهان است. برزیل در سال های اخیر به یکی از شرکای مهم تجاری ایران در آمریکای لاتین تبدیل شده است. در سال 2024، صادرات برزیل به ایران عمدتاً شامل سویا به ارزش 1.65 میلیارد دلار بود و ایران در آن سال رتبه دوازدهم را در میان شرکای تجاری برزیل داشت. در مرداد 1405 مقامات دو کشور بر تدوین نقشه راه مشترک برای توسعه همکاری های اقتصادی و تجاری تاکید کردند. طرحی که شامل استفاده بیشتر از ارزهای محلی در تسویه حساب های تجاری، تمهیدات تسویه برخی کالاها و تلاش برای افزایش صادرات ایران به برزیل فراتر از صادرات سنتی برزیل به ایران بود. در اکتبر 1405، ایران و برزیل بر یافتن راه‌حل‌های بدیع برای گسترش تجارت، غلبه بر موانع تجاری و تقویت همکاری‌ها در کشاورزی، دامپروری و امنیت غذایی تاکید کردند. سفیر برزیل در تهران همچنین با تاکید بر اینکه تصویری که از ایران در برخی رسانه های خارجی ارائه می شود با واقعیت متفاوت است، از تمایل خود برای انتقال روایت دقیق تری از شرایط ایران به افکار عمومی برزیل خبر داد.

با این حال، این فرصت بدون چالش نیست. فشار تحریم های یکجانبه آمریکا دسترسی ایران به سیستم مالی بین المللی را محدود کرده و استفاده از ارزهای محلی و تسویه حساب را یک ضرورت کرده است. تداوم رویکرد مستقل سیاست خارجی لولا و حمایت او از چندجانبه گرایی و جنوب جهانی، زمینه مساعدتری را برای پیشبرد این ترتیبات فراهم می کند. برزیل به عنوان یکی از اعضای بریکس و یکی از حامیان اصلی گذار به نظم چندقطبی می تواند با ایران در بازتعریف قوانین تجارت جهانی و کاهش وابستگی به دلار ایفای نقش کند. در سطح منطقه ای، برزیل به عنوان تامین کننده پایدار محصولات کشاورزی و نهاده های دامی، می تواند در تنوع بخشیدن به منابع وارداتی ایران و کاهش آسیب پذیری زنجیره تامین مواد غذایی این کشور موثر باشد. آنچه مهم است این است که ایران با درک دقیق تحولات داخلی برزیل و پویایی نظم جهانی می تواند از پنجره فرصتی که انتخاب مجدد لولا برای تعمیق روابط اقتصادی و دیپلماتیک خود باز کرده است، استفاده کند. فرصتی که در صورت همراه شدن با دیپلماسی فعال و برنامه ریزی استراتژیک می تواند به دستاوردی پایدار در سیاست خارجی ایران تبدیل شود.