کشور همچنان در حال کار است

اقتصاد ایران:

کارمند بانک پشت باجه می نشیند. اعضای وزارت نیرو برای تامین آب و برق تلاش می کنند. معلم وارد کلاس می شود. استاد دانشگاه تدریس می کند و دانشجو در کلاس حاضر می شود. کارمند دفتر یک مورد را بررسی می کند. پرستار شیفت خود را شروع می کند و راننده تاکسی اینترنتی مسافری را از نقطه ای به نقطه دیگر می برد.

هیچ یک از این رویدادها به تنهایی خبری نیستند. اما مجموع آنها مهم ترین اتفاقی است که هر روز در ایران رخ می دهد. کشور همچنان در حال کار است. در کشوری که در سال های گذشته با تورم مزمن، تحریم، کاهش قدرت خرید، مهاجرت نیروی انسانی، ناامنی، بحران انرژی و فرسایش سرمایه اجتماعی مواجه بوده است، این اتفاق بزرگی است که این شبکه عظیم مردمی همچنان هر روز سر کار حاضر می شوند و به وظیفه خود عمل می کنند.

بخشی از ظرفیت دولت همین رفتارهای پنهان در زندگی روزمره است. دولت فقط رئیس جمهور، وزیر، قانون، بودجه و ساختمان های اداری عریض و طویل نیست. دولت زمانی وجود دارد که هر یک از این افراد کار خود را انجام دهند. بالاخره سیاست عمومی باید از این مجراهای باریک و روزمره بگذرد تا مؤثر واقع شود و به زندگی مردم برسد. ادبیات مربوط به بوروکراسی در سطح خیابان نشان می دهد که کارکنان خط مقدم خدمات عمومی هستند و سیاست ها را در عمل به جای کاغذ اجرا می کنند. آنچه دولت تایید می کند یک چیز است و آنچه شهروند دریافت می کند چیز دیگری است و بوروکراسی شکاف بین این دو را پر می کند. اما در این میان کمتر به «تعهد» توجه شده است.

برای کارکرد یک سیستم، حضور فیزیکی کارکنان در محل کار کافی نیست. آنها باید تا حدودی به کار، حرفه خود و قوانین سازمانی که در آن کار می کنند متعهد باشند. یک کارمند ممکن است از دولت ناراضی باشد، از حقوق خود شکایت کند یا با بسیاری از رویکردها مخالف باشد. اما صبح برو سر کار و کارت را انجام بده. این تفکیک بین نارضایتی از موقعیت و عدم انجام وظیفه یکی از سرمایه های پنهان هر جامعه است. مشکل زمانی شروع می شود که فشار اقتصادی از حد مجاز فراتر رود. اگر شکاف بین درآمد و سطح کیفیت زندگی فرد بسته به سطح تخصص و کاری که انجام می دهد دائماً افزایش یابد، اگر هر روز با این احساس مواجه شود که کاری که با آن انجام می دهد با موقعیت اجتماعی او – به ویژه در مقایسه با دیگران – مطابقت ندارد، اگر همزمان شاهد ثروت هنگفت و فرصت های اقتصادی فراتر از دسترس او باشد، رابطه او با شغلش به تدریج تغییر می کند. مشکل فقط کاهش رفاه نیست، همان تعهدی که باعث شد کار کشور کم کم از بین برود.

کارمند دیگری ممکن است شغل خود را به مکانی برای جبران عقب ماندگی های اقتصادی خود تبدیل کند. یک تخلف کوچک کم کم قابل توجیه است. استفاده شخصی از امکانات سازمانی عادی تر خواهد شد. دریافت دستمزد برای انجام کاری که باید بدون دریافت حقوق انجام شود، می تواند معنا را از فساد به حق طبیعی تغییر دهد و در نهایت، آنچه از بیرون به نظر می رسد مجموعه ای از تخلفات فردی می تواند به یک رفتار سازمانی تبدیل شود. اینجاست که فقر می تواند از یک موضوع اجتماعی به یک موضوع حکومتی تبدیل شود. فساد همیشه با افراد فاسد شروع نمی شود. گاهی اوقات با موسسه ای شروع می شود که دیگر نمی تواند انتظار داشته باشد که کارمندانش به طور مداوم بین منافع شخصی و وظیفه حرفه ای دومی را انتخاب کنند. ادبیات حاکمیتی نیز بر همین نکته تأکید دارد که فساد را نباید ناشی از اخلاق فردی دانست. ضعف های نهادی، مشوق ها، نظام استخدامی و کیفیت حاکمیتی در شکل گیری آن نقش دارند.

به همین دلیل، شاید یکی از خطرناک‌ترین زمان‌ها در اقتصاد گرفتار تورم و فقر، لحظه‌ای نیست که درآمد مردم کاهش می‌یابد، بلکه لحظه‌ای است که تعهد آن‌ها به نقش حرفه‌ای‌شان شروع به فرسایش می‌کند. جامعه ممکن است مجبور باشد برای مدت طولانی با کاهش رفاه کنار بیاید. حتی ممکن است با کمبود منابع، تحریم ها و ناکارآمدی سازگار شود. اما هیچ دولتی نمی تواند همیشه روی تعهد اخلاقی و حرفه ای کارکنان خود حساب کند. در حالی که به طور مستمر شرایط اقتصادی و اجتماعی لازم برای حفظ این تعهد را تضعیف می کند. اینجاست که موضوع نابرابری اهمیت پیدا می کند. نابرابری تنها به این معنا نیست که برخی ثروتمندتر و برخی فقیرتر شده اند. نابرابری شدید می تواند درک مردم از عدالت نظام اقتصادی را تغییر دهد. وقتی فردی احساس کند که قوانین بازی برای همه یکسان نیست، انگیزه او برای پیروی از قوانین ضعیف می شود و این چرخه خطرناک کاهش قدرت خرید، کاهش رضایت، کاهش وابستگی حرفه ای، افزایش رفتارهای غیررسمی، کاهش کیفیت خدمات، کاهش اعتماد عمومی و سپس کاهش بیشتر انگیزه پیروی از قوانین را ایجاد می کند.

در چنین شرایطی، دولت ممکن است همچنان از بیرون عالی به نظر برسد. وزارتخانه ها باید وجود داشته باشند، کارمندان باید حقوق بگیرند و سازمان ها باید بودجه داشته باشند. اما در آن، ظرفیت واقعی برای اجرای قوانین در حال فرسایش است. شاید به همین دلیل است که نباید از سرمایه انسانی فقط به زبان مهاجرت و تعداد متخصصان صحبت کرد. سرمایه انسانی یک کشور تنها دانش و مهارت افراد نیست، بلکه کیفیت ارتباط آنها با سازمان هایی است که برای آنها کار می کنند. امروزه یکی از سرمایه های پنهان اقتصاد ایران این است که با وجود همه فشارها، هنوز بخش بزرگی از جامعه کار خود را انجام می دهند. برق تا حد امکان تولید و توزیع می شود، آب به خانه ها می رسد، بانک ها کار می کنند، دانشگاه ها کلاس برگزار می کنند، فروشگاه ها باز هستند و میلیون ها سفر شهری انجام می شود.

این واقعیتی است که کشور را همچنان روی پای خود نگه داشته است. کشورها گاهی نه با یک تصمیم بزرگ، بلکه با یک سری تصمیمات و رفتارهای کوچک شکست می خورند. روزی که کارمند اداره تصمیم می‌گیرد تا زمانی که چیزی دریافت نکرده است به پرونده‌ای رسیدگی نکند. روزی که پزشک، معلم، معلم، راننده یا کارمند دیگری انجام درست کار خود را بیهوده بداند. روزی که حاکمیت رسمی جای خود را به رابطه شخصی بدهد، بخشی از ظرفیت دولت از بین می رود. بنابراین حفظ قدرت خرید، کاهش فقر و جلوگیری از شکل گیری شکاف های شدید اقتصادی تنها سیاست اجتماعی نیست. بخشی از آن سیاست حفظ ظرفیت حاکمیتی است. دولت برای اداره کشور به قوانین، بودجه و سازمان ها نیاز دارد. اما بیش از همه، به افرادی نیاز دارد که تصمیم می گیرند هر روز صبح کار خود را انجام دهند. این تصمیم شاید کوچکترین واحد حاکمیتی باشد و شاید یکی از مهمترین وظایف یک سیاستمدار در ایران امروز این باشد که روز به روز این تصمیم را برای افراد بیشتری پرهزینه جلوه ندهد.

پرهام پهلوان / سردبیر روزنامه دنیای اختاز