سوآپ ارزی چیست و چگونه می تواند به تجارت ایران با چین و روسیه کمک کند؟

اقتصاد ایران:

سوآپ ارز چگونه کار می کند؟

مبادله ارز به معنای مبادله موقت دو ارز با وعده مبادله معکوس در آینده است. فرض کنید بانک مرکزی چین و بانک مرکزی ایران توافق کنند که در صورت نیاز یوان و ریال را مبادله کنند. بانک مرکزی چین مقدار مشخصی یوان را در اختیار بانک مرکزی ایران قرار می دهد و در ازای آن ریال دریافت می کند. در سررسید قرارداد، بانک مرکزی ایران باید یوان دریافتی را به همراه هزینه مالی توافق شده مسترد و ریال اولیه را نیز به ایران بازگرداند. بنابراین، سوآپ دسترسی موقت به نقدینگی ارزی را فراهم می کند.

تجربه چین و امارات

در سال 2023، بانک های مرکزی چین و امارات قرارداد سوآپ ارزی خود را به مدت پنج سال تمدید کردند. سقف این قرارداد 35 میلیارد یوان معادل 18 میلیارد درهم اعلام شد. این قرارداد امکان تامین نقدینگی پول ملی دو کشور را در چارچوب قرارداد فراهم می کند. اما باید توجه داشت که سقف توافق لزوماً به معنای استفاده کامل از منابع نیست. همچنین همکاری چین و امارات در پروژه ارز دیجیتال mBridge بانک مرکزی موضوعی جداگانه است. سواپ منابع پولی را فراهم می کند. در حالی که سیستم CBDC می تواند زیرساخت انتقال پول و تسویه حساب باشد.

آیا ایران و چین می توانند توافقی مشابه داشته باشند؟

از نظر فنی، چنین قراردادی می تواند طراحی شود. فرض کنید دو کشور یک خط مبادله 20 میلیارد یوان ایجاد کنند. در صورت فعال شدن خط، بانک مرکزی ایران می تواند یوان را دریافت کرده و طبق شرایط قرارداد از طریق بانک های مجاز در اختیار واردکنندگان قرار دهد. از این منابع می توان برای پرداخت بهای کالاهای وارداتی از چین استفاده کرد. اما یک موضوع بسیار مهم وجود دارد: بانک مرکزی ایران باید یوان را در زمان سررسید آن بازپرداخت کند. بنابراین باید از ابتدا مشخص شود که منابع بازپرداخت از کجا تامین می شود.

چه زمانی یک مبادله خبرجو است؟

اگر ایران درآمد یوان قابل بازیافت داشته باشد؛ اما زمان دریافت آن با نیاز واردکنندگان هماهنگ نیست، سوآپ می تواند این فاصله را پوشش دهد. به عنوان مثال، بانک مرکزی امروز یوان را دریافت می کند و 3 ماه بعد تعهد خود را از محل درآمد قابل استفاده صادرات بازپرداخت می کند. در چنین شرایطی، سوآپ نقش تامین نقدینگی کوتاه مدت را دارد. اما اگر کشور به طور مداوم با کمبود یوان مواجه باشد و منابع قابل اعتماد بازپرداخت نداشته باشد، سوآپ مشکل را حل نمی کند، بلکه بدهی ارزی ایجاد می کند.

چالش های توافق ایران و چین

یکی از چالش ها نقدینگی ریال در خارج از ایران محدود است. بانک مرکزی چین باید در مورد ارزش ریالی که در برابر یوان دریافت می‌کند مطمئن باشد.

چالش دوم ریسک بازپرداخت است. اگر بانک مرکزی ایران نتواند یوان لازم را در موعد مقرر تامین کند، توافق با مشکل مواجه خواهد شد.

چالش سوم محدودیت ها و تحریم های قانونی وجود دارد که ممکن است بر اجرای قرارداد یا فعالیت بانک های مشارکت کننده تأثیر بگذارد.

چالش چهارم خطر وابستگی بیش از حد تجارت خارجی به یک ارز یا یک کشور.

آیا سوآپ جایگزین روش های دیگر می شود؟

نه سوآپ به تنهایی یک سیستم پرداخت نیست. اگر بانک مرکزی ایران یوان دریافت کند، همچنان به بانک‌ها، مؤسسات مالی و کانال‌های پرداخت مجاز نیاز دارد تا این منابع به دست فروشندگان خارجی برسد. در نتیجه، سوآپ می تواند بازار یوان، سیستم بانکی و حتی سیستم ریال دیجیتال را تقویت کند. به عنوان مثال، ریال دیجیتال می تواند پرداخت ریال واردکننده را تسویه کند و یوان حاصل از سوآپ می تواند برای پرداخت خارجی استفاده شود.

پیشنهاد برای ایران

اگر امکان توافق با چین وجود دارد، بهتر است ابتدا از خط سوآپ برای تامین نقدینگی کوتاه مدت برای معاملات تجاری با منابع بازپرداخت مشخص استفاده شود. بانک مرکزی باید سقف برداشت، سررسید، هزینه تامین مالی، وثیقه و منابع بازپرداخت را از ابتدا تعیین کند. همچنین استفاده از منابع سوآپ باید به وضوح ثبت شود تا این منابع با درآمد صادراتی یا ذخایر ارزی متعلق به کشور اشتباه گرفته نشود. در نتیجه، سوآپ می تواند ابزار مفیدی برای تسهیل تجارت خارجی باشد. اما جایگزینی برای درآمد واقعی صادرات نیست. اهمیت آن در تامین ارز موقت و کاهش عدم تطابق زمانی دریافت و پرداخت است.

دکتر داود دانشجعفری / عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی