

پس از 15 سال، ستاره شناسان بالاخره راز یک ستاره عجیب را کشف کردند که حداقل 27 بار خود را به عنوان یک ابرنواختر نشان داده است.
مشاهدات جدید رصدخانه پرتو ایکس چاندرا ناسا نشان می دهد که این پدیده احتمالاً نتیجه فعالیت یک سیاهچاله یا ستاره نوترونی پنهان است که مواد خود را با نزدیک شدن به یک ستاره عظیم و ناپایدار به سمت خود می کشد.
هنگامی که یک ستاره پرجرم در پایان عمر خود سوخت هسته ای لازم برای انجام واکنش های همجوشی در هسته خود را از دست می دهد، ممکن است در یک انفجار عظیم به نام ابرنواختر نابود شود. ستاره شناسان ابتدا تصور می کردند که چنین رویدادی در 11 ژانویه 2012 رخ داده است. هنگامی که آنها یک جرم نورانی را در لبه کهکشان مارپیچی NGC 4559 مشاهده کردند. این کهکشان تقریباً 25 میلیون سال نوری از زمین فاصله دارد و در صورت فلکی گیسو قرار دارد.
با این حال، پس از محو شدن نور ناشی از انفجار، مشخص شد که ستاره هنوز آنجاست. عجیبتر این است که این جرم آسمانی هر 113 روز یک بار دیگر درخششی قوی نشان میدهد.
مژگان آقاخانلو، از دانشگاه ویرجینیا در شارلوتسویل، در بیانیه ای گفت.
به مدت 15 سال، ستاره شناسان به طور منظم نور ستاره و سپس دوباره تاریک شدن آن را تماشا کرده اند.
در طی یکی دو دهه اخیر، نمونه های دیگری از اجرام با رفتار مشابه مشاهده شده است که به آنها فریبکارهای ابرنواختری می گویند. با این حال، تا کنون مشخص نشده بود که چه چیزی باعث می شود چنین ستاره هایی بارها وانمود کنند که در آستانه انفجار نهایی خود هستند. حالا آق خانلو و گروهی از ستاره شناسان به کمک قابلیت های رصدخانه پرتو ایکس چاندرا فکر می کنند بالاخره جواب این معما را پیدا کرده اند.
چگونه یک خون آشام کیهانی خود را به عنوان یک ابرنواختر پنهان کرد؟
جرم آسمانی مورد بحث AT 2016blu نام دارد و به گروهی از ستارگان به نام «متغیر آبی درخشان» (LBV) تعلق دارد. این ستارگان از پرجرم ترین و درخشان ترین اجرام ستاره ای در جهان هستند و به دلیل ویژگی های شدیدشان، چندان پایدار نیستند. آنها گاهی اوقات مقادیر زیادی از جرم را از دست می دهند و مواد را از لایه های بیرونی خود به فضای اطراف پرتاب می کنند.
با این حال، تظاهر به انفجار ابرنواختری رفتار معمول این گروه از ستارگان نیست. به همین دلیل، اخترشناسان به روشی متفاوت برای بررسی AT 2016blu برای کشف علت فعالیت آن نیاز داشتند.
اشعه ایکس می تواند اطلاعاتی در مورد فرآیندهای بسیار پرانرژی در اطراف اجرام فشرده مانند سیاهچاله ها و ستاره های نوترونی در اختیار منجمان قرار دهد. هنگامی که این اجسام مواد اطراف خود را جذب می کنند، می توانند تشعشعات پرقدرتی تولید کنند که تنها با مشاهده نور مرئی قابل تشخیص نیستند.
نوریا تورس آلبا، یکی دیگر از اعضای تیم تحقیقاتی در دانشگاه ویرجینیا، توضیح داد:
برای درک علت این فورانها، متوجه شدیم که به دادههای اشعه ایکس زمانبندی شده نیاز داریم تا بتوانیم ستاره را دقیقاً در زمانی که فوران میکند رصد کنیم.
گروه آق خانلو موفق شدند از رصدخانه چاندرا برای مطالعه فوران بعدی AT 2016blu استفاده کنند. این فرصت در مارس 2026 فراهم شد.

مقایسه تصاویر ثبت شده توسط رصدخانه چاندرا در سال 2001 و 2002 با 2026 تصویر در قسمت بالایی و تصاویر نور مرئی در قسمت پایین. این تصاویر انفجارهای جعلی ابرنواختر AT 2016blu و اشعه ایکس مرتبط با آن را نشان می دهد.
رصدخانه چاندرا قبلاً در سالهای 2001 و 2002 به طور تصادفی به سمت کهکشان NGC 4559 اشاره کرد، اما هیچ فعالیت غیرعادی در آن زمان مشاهده نکرد. این بار شرایط متفاوت بود. چاندرا توانست انفجار قدرتمندی از اشعه ایکس را که همزمان با یک ابرنواختر ظاهراً دیگر به نام AT 2016blu رخ داد، ثبت کند.
این کشف به گروه آقخانلو اجازه داد تا تصویر دقیق تری از رویدادهای احتمالی در این سامانه به دست آورند.
او گفت:
تا زمانی که نتوانستیم داده های چاندرا را در زمان مناسب بدست آوریم، نمی توانستیم بفهمیم چه چیزی باعث این پدیده شده است.
مشاهدات اشعه ایکس چاندرا نشان می دهد که AT 2016blu یک همراه پنهان دارد. یک جسم بسیار فشرده با گرانش قوی، احتمالاً یک ستاره نوترونی یا سیاهچاله با جرم ستاره ای. این جسم به دور ستاره متغیر آبی روشن در مداری بیضوی با دوره 113 روزه می چرخد.
ستارههای نوترونی و سیاهچالههای با جرم ستارهای، بقایای هستهای ستارگان عظیمی هستند که در واقع در معرض انفجار ابرنواختری قرار گرفتهاند.
بنابراین، AT 2016blu زمانی بخشی از یک سیستم ستاره ای دوتایی بود.
ستاره آبی قربانی یک خون آشام کیهانی می شود
هر بار که جرم متراکم به نزدیکترین نقطه مدار خود به ستاره متغیر آبی روشن نزدیک می شود، گرانش قدرتمند آن می تواند مقداری از مواد ستاره ناپایدار را به سمت خود بکشد. این امر زنجیره ای از رویدادها را آغاز می کند که در نهایت منجر به فوران های درخشان و تکرار شونده می شود.
ماده جدا شده از ستاره به سمت توده متراکم حرکت می کند و یک دیسک چرخان به نام «دیسک برافزایش» در اطراف ستاره نوترونی یا سیاهچاله تشکیل می دهد. این مواد با سرعت بسیار بالایی در گردش هستند و دمای آنها به شدت افزایش می یابد. به طوری که آنها اشعه ایکس قدرتمندی را منتشر می کنند. همان پرتوهایی که چاندرا موفق به ثبت آنها شده است.
این پرتوهای ایکس انرژی زیادی دارند و ابر گاز اطراف سیستم را گرم می کنند. این ابر از موادی تشکیل شده است که ستاره متغیر آبی روشن سال ها پیش به فضای اطراف پرتاب کرده بود. با گرم شدن این مواد، ابر گازی به شدت در طیف نور مرئی می درخشد و ظاهری شبیه به انفجار یک ابرنواختر ایجاد می کند.
یکی دیگر از اعضای تیم تحقیقاتی، ناتان اسمیت، از دانشگاه آریزونا در توسان، گفت:
ما فرض کردیم که درخششهای شدید و مکرر در طول موجهای مرئی در واقع ناشی از انفجارهای دورهای پرتوهای ایکس با انرژی بالا است. گاز متراکم اطراف این سیستم توسط اشعه ایکس گرم می شود و سپس در طیف نور مرئی می درخشد.

در تصویر بالا، سیاهچاله ای را می بینید که در حال جذب مواد از یک ستاره است. مواد جدا شده از ستاره به سمت سیاهچاله حرکت می کند و ساختار چرخشی را در اطراف آن تشکیل می دهد.
محاسبات محققان نشان می دهد که این جرم متراکم سالانه حداقل 200 میلیارد تریلیون کیلوگرم از مواد ستاره ای را جذب می کند. البته ممکن است ارزش واقعی تا 100 برابر بیشتر از این مقدار باشد. با وجود این مقدار عظیم، جرم مواد جذب شده تنها 800 میلیونم جرم خورشید است. در مقابل، جرم ستاره متغیر آبی روشن AT 2016blu حداقل 33 برابر جرم خورشید تخمین زده می شود.
با این حال، سرعت جذب مواد در این سیستم به مراتب بیشتر از حداکثر مقداری است که یک ستاره نوترونی می تواند به طور ایمن جذب کند. این محدودیت به عنوان «محدودیت ادینگتون» شناخته می شود. به همین دلیل، چندان عجیب نیست که فرآیند تجمع ماده در اطراف جرم فشرده، چنین انرژی عظیمی را آزاد کند.
حد ادینگتون به یک حد نظری در میزان جذب مواد توسط یک جرم فشرده اشاره دارد. با افزایش سرعت ورود مواد، تشعشعات ناشی از این فرآیند باعث ایجاد فشار به سمت خارج می شود. در شرایط عادی، زمانی که این فشار با نیروی گرانش مقابله می کند، ادامه جذب مواد محدود می شود. عبور از این حد می تواند با فرآیندهای بسیار پر انرژی همراه باشد.
ارتباط این کشف با راز دیگری از جهان هستی

AT 2016blu همچنین با یکی دیگر از پدیدههای اخترفیزیکی نادر و مرموز مرتبط است: منابع پرتو ایکس فوقالعاده (ULX).
هویت دقیق اجرام تامین کننده انرژی این منابع هنوز مشخص نیست، اما دانشمندان بر این باورند که اجرام فشرده مانند سیاهچاله ها و ستاره های نوترونی در شکل گیری آنها نقش دارند.
AT 2016blu به اندازه کافی اشعه ایکس ساطع می کند که می توان آن را به عنوان کاندیدای منابع پرتو ایکس فوق درخشان طبقه بندی کرد. به همین دلیل، این سیستم می تواند سرنخ مهمی برای کشف ارتباط بین ابرنواخترهای سرکش و منابع پرتو ایکس فوق درخشان باشد.
البته هنوز برای رسیدن به چنین نتیجه ای زود است. تاکنون تنها یک نمونه دیگر از یک ابرنواختر جعلی شناسایی شده است که پرتوهای ایکس آن با فرآیند جداسازی مواد از یک ستاره و جذب آنها توسط جرم متراکم مطابقت دارد. این شی با نام SN 2010da شناخته می شود. اما در آن منظومه، مشخص شده است که همدم ستاره یک ستاره ابرغول قرمز پرجرم دیگر است، نه یک جرم فشرده مانند یک سیاهچاله یا یک ستاره نوترونی.
جزئیات کشف اشعه ایکس AT 2016blu در مقاله علمی The Astrophysical Journal شرح داده شده است.
















گفتگو در مورد این post