از ائتلاف مکه تا نشست استانبول

اقتصاد ایران:

این نشست از آن جهت حائز اهمیت است که حدود سه هفته پیش در 16 اوت، ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان توافق نامه ای را در مکه امضا کردند که بر اساس آن هرگونه حمله به یکی از این سه کشور، حمله به تمامی اعضا تلقی می شود. توافقی که شباهت زیادی به اصل دفاع دسته جمعی در قراردادهای نظامی به ویژه ماده 5 ناتو دارد. با این حال، هنوز مشخص نیست که این سه کشور تا چه اندازه در صورت وقوع یک جنگ واقعی حاضرند به این تعهد عمل کنند.

در این راستا سوال مهم این است که در شرایط کنونی منطقه چه عاملی باعث نزدیک شدن سه کشور به یکدیگر شده است؟ برای پاسخ به این سوال باید به تحولات خاورمیانه در سال های اخیر به ویژه کاهش اعتماد کشورهای منطقه به تضمین های امنیتی آمریکا توجه کرد.

عربستان سعودی طی سال های گذشته حملاتی را به تاسیسات نفتی خود تجربه کرده و اکنون با یک سری تهدیدات موشکی و پهپادی در منطقه مواجه است. ترکیه نیز در تلاش است تا جایگاه خود را به عنوان یک قدرت مستقل منطقه ای افزایش دهد و پاکستان علاوه بر داشتن ارتش قدرتمند، تنها کشور اسلامی دارای سلاح هسته ای است.

در واقع هر یک از این سه کشور چیزی دارند که دیگری به آن نیاز دارد. عربستان سعودی منابع مالی گسترده ای دارد، ترکیه صنعت دفاعی خود را در سال های گذشته به طور قابل توجهی توسعه داده است و پاکستان نیز از قدرت نظامی و تجربه عملیاتی بالایی برخوردار است. در نتیجه، در صورت تداوم همکاری ائتلاف مکه، ترکیب این سه ظرفیت می تواند چیزی فراتر از یک پیمان نظامی و امنیتی ایجاد کند.

در این میان، مسئله مهمتر این است که این ائتلاف علیه چه تهدیدی تشکیل شده است؟ ایران، اسرائیل، حوثی ها یا در واکنش به سیاست های جدید آمریکا در منطقه؟ در این راستا اگر هر یک از این مفروضات را قطعی بدانیم دچار خطای راهبردی خواهیم شد زیرا عربستان اگرچه اختلافات جدی با ایران دارد اما همزمان سعی کرده روابط خود با تهران را مدیریت کند. ترکیه با وجود رقابت با ایران، روابط اقتصادی و سیاسی گسترده ای با کشورمان دارد. پاکستان نیز به دلیل داشتن مرز مشترک با ایران تمایلی به رویارویی مستقیم با تهران ندارد، بنابراین از یک سو می توان گفت که ائتلاف جدید واکنشی به تغییر فضای امنیتی منطقه است تا علیه یک بازیگر خاص. اما ملاحظات، راهبردها و همچنین برنامه‌های این سه کشور برای تشکیل اتحاد نظامی را نمی‌توان مربوط به ایران دانست و تنها از این خوشحال بودند که کشورهای خاورمیانه دیگر مانند گذشته مطمئن نیستند که در صورت بروز بحران، آمریکا برای دفاع از آنها خودبه‌خود وارد عمل خواهد شد، بنابراین طبیعی است که به دنبال گزینه‌های جایگزین باشند.

در همین رابطه است که برخی از تشکیل ناتوی اسلامی صحبت کرده اند. با این حال، چنین برداشتی تا حدودی اغراق آمیز است. در واقع، این سه کشور همچنان روابط امنیتی گسترده ای با غرب دارند و ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو محسوب می شود. از سوی دیگر، منافع آنها در همه موارد منطقه ای یکسان نیست.

در نتیجه آزمون واقعی این ائتلاف زمانی است که یکی از اعضا با تهدید جدی مواجه شود. در آن زمان مشخص می شود که آیا عبارت «یک حمله کن، به همه حمله کن» فقط یک تعهد سیاسی است یا واقعاً سه کشور حاضرند برای دفاع از یکدیگر هزینه کنند.

در همین راستا، برخی کارشناسان معتقدند در صورت تداوم توافق مکه به رزمایش های مشترک، تبادل اطلاعات، همکاری های دفاعی و تولید مشترک تسلیحات، می توان گفت هسته مرکزی سازوکار امنیتی جدید در منطقه در حال شکل گیری است. بنابراین مسئله اصلی این نیست که آمریکا نتوانست به تعهدات امنیتی و نظامی خود عمل کند یا اینکه قرار است خاورمیانه را ترک کند، بلکه مسئله مهم این است که اگر ائتلاف مکه بتواند از مرحله بیانیه عبور کند و به همکاری نظامی واقعی برسد، نشست دیروز استانبول می تواند یکی از نشانه های تغییر باشد. تدریجی بودن نظم امنیتی در خاورمیانه؛ موضوعی که بازیگران منطقه ای بیش از گذشته سعی می کنند با کمک یکدیگر امنیت خود را تامین کنند و در چنین شرایطی انزوای یک کشور می تواند در میان مدت پیامدهای گسترده ای در این ترتیبات جدید منطقه ای داشته باشد.

محمدرضا ستاری