اقتصاد دیجیتال؛ موتور جدید تنوع‌بخشی اقتصاد خاورمیانه با محوریت چین

بازار؛ گروه بین المللیدر حالی که اپیدمی کرونا در بخش‌هایی مانند گردشگری، هوانوردی، مهمان‌نوازی و خرده‌فروشی سنتی در خاورمیانه با بحران مواجه شده است، اقتصاد دیجیتال در بسیاری از کشورهای منطقه شتاب گرفته است و تجارت الکترونیک، آموزش آنلاین، خدمات سلامت دیجیتال و پرداخت‌های الکترونیکی به بخش‌های مهم اقتصاد تبدیل شده‌اند.

بررسی تحولات اقتصاد دیجیتال در خاورمیانه نشان می‌دهد که همه‌گیری کرونا نه تنها به طور موقت استفاده از خدمات آنلاین را افزایش داد، بلکه الگوی مصرف و ارائه خدمات را در این منطقه تغییر داد. بانک جهانی در ارزیابی اخیر خود از اقتصاد دیجیتال مصر تاکید کرده است که همه گیری همه گیر منجر به افزایش سریع فعالیت های تجارت الکترونیک و ورود مصرف کنندگان جدید به بازارهای آنلاین شده است و در عین حال زمینه را برای رشد حوزه هایی مانند فناوری مالی، آموزش دیجیتال و فناوری سلامت فراهم کرده است.

تجارت الکترونیک در مسیر رشد

مصر یکی از نمونه های برجسته در تحول اقتصاد دیجیتال خاورمیانه به شمار می رود. بر اساس آمار منتشر شده در سال 2020، ارزش بازار تجارت الکترونیک این کشور به حدود 40 میلیارد پوند مصر معادل 2.54 میلیارد دلار رسیده بود. پیش بینی کارشناسان این کشور نشان داد که اقتصاد دیجیتال مصر طی سال های 2019 تا 2022 سالانه بیش از 30 درصد رشد خواهد کرد.

گزارش‌های بعدی نیز ابعاد بزرگ‌تری از این دگرگونی را به تصویر می‌کشند. بر اساس گزارشی که در سال 2021 منتشر شد، مصر، امارات متحده عربی و عربستان سعودی روی هم حدود 80 درصد از بازار تجارت الکترونیک در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) را در اختیار داشتند و ارزش این بازار در پایان سال 2020 به حدود 22 میلیارد دلار رسید.

در مصر محدودیت های ناشی از کرونا باعث شد تا برای اولین بار بخش قابل توجهی از مصرف کنندگان به خرید آنلاین روی بیاورند. پلتفرم هایی مانند جومیا نیز از رشد چشمگیر فروش خود در این مدت خبر دادند و توسعه پرداخت الکترونیک را همزمان با افزایش کسب و کار آنلاین در دستور کار قرار دادند.

تغییر رفتار مصرف کننده، همراه با افزایش سرمایه گذاری دولت در زیرساخت های ارتباطی، تجارت الکترونیک را از یک بازار در حال ظهور به یکی از اجزای مهم اقتصاد دیجیتال منطقه تبدیل کرد.

ورود دولت ها به عرصه اقتصاد دیجیتال

شتاب اقتصاد دیجیتال باعث شد که دولت های خاورمیانه سیاست های خود را برای توسعه زیرساخت های دیجیتال و ایجاد فضای مناسب برای فعالیت شرکت های فناوری تغییر دهند.

در سال مالی 2020 تا 2021، مصر حدود 12.7 میلیارد پوند مصر را برای حمایت از تحول دیجیتال اختصاص داد و پروژه “مصر دیجیتال” را اجرا کرد. توسعه مراکز داده، گسترش پرداخت های الکترونیکی و ایجاد سامانه های دیجیتالی برای ردیابی کالا و مدیریت امور گمرکی از جمله اقداماتی بود که در این کشور دنبال شد.

اهمیت زیرساخت های دیجیتال در استراتژی توسعه مصر به حدی است که بانک جهانی تحول دیجیتال را در مرکز ظرفیت اقتصادی این کشور قرار داده و مصر را به دلیل جمعیت جوان و موقعیت جغرافیایی این کشور دارای ظرفیت تبدیل شدن به یکی از بازیگران مهم اقتصاد دیجیتال منطقه در نظر گرفته است.

امارات متحده عربی همچنین توسعه فناوری هایی مانند ارتباطات 5G و هوش مصنوعی را به عنوان بخشی از برنامه احیای اقتصادی و تحول دیجیتال خود دنبال کرد.

در عربستان سعودی، برنامه توسعه اقتصاد دیجیتال با تمرکز بر ایجاد بسترهای دیجیتال، حمایت از نوآوری، آموزش کارگران ماهر و توسعه بازارها دنبال شد. همزمان سرمایه گذاری در مراکز داده و زیرساخت های ارتباطی با هدف فراهم کردن بستر لازم برای دیجیتالی شدن فعالیت های دولتی و اقتصادی افزایش یافت. الجزایر نیز برنامه تحول دیجیتال خود را با هدف ایجاد بسترهای خدمات عمومی و اتصال داده های سازمان های مختلف دولتی دنبال کرد و در عین حال عمان توسعه آموزش آنلاین، ایجاد بسترهای دیجیتال و آموزش نیروی انسانی را در برنامه های چند ساله خود قرار داد.

ویروس کرونا؛ نقطه عطف اقتصاد دیجیتال

تجربه کشورهای خاورمیانه نشان می‌دهد که شیوع کرونا عملا نقش شتاب‌دهنده‌ای برای اقتصاد دیجیتال داشته است. البته این روند منحصر به منطقه نبود و در سطح جهانی، تجارت الکترونیک در سال 2020 جهش چشمگیری داشت.

بر اساس گزارش کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد، سهم تجارت الکترونیک در خرده فروشی جهانی از حدود 14 درصد در سال 2019 به حدود 17 درصد در سال 2020 افزایش یافته است.

در خاورمیانه افزایش جمعیت جوان، رشد استفاده از تلفن های هوشمند، توسعه اینترنت و افزایش تمایل مصرف کنندگان به خدمات آنلاین ظرفیت قابل توجهی برای ادامه این روند ایجاد کرده است. بنابراین، در بسیاری از کشورهای منطقه، اقتصاد دیجیتال دیگر فقط یک بخش فناوری نیست. بلکه به ابزاری برای تنوع بخشیدن به اقتصاد و کاهش وابستگی به فعالیت های سنتی تبدیل شده است.

چین؛ شریک مهم خاورمیانه در توسعه فناوری

در این بین، چین به دلیل تجربه گسترده در زمینه تجارت الکترونیک، پرداخت های دیجیتال، زیرساخت های ارتباطی و اقتصاد پلت فرم، به یکی از شرکای بالقوه مهم کشورهای خاورمیانه تبدیل شده است.

تجربه چین در توسعه تجارت الکترونیک و پیوند پرداخت های دیجیتال با فعالیت های اقتصادی توجه ویژه ای را در کشورهای منطقه در دوره کرونا به خود جلب کرد. در همین دوره رسانه های اقتصادی مصر از تجربه چین به عنوان الگویی برای توسعه تجارت الکترونیک در این کشور یاد کردند.

همکاری چین و کشورهای خاورمیانه در زمینه فناوری محدود به تجارت الکترونیک نیست. شرکت‌های چینی در سال‌های اخیر نقش برجسته‌ای در توسعه شبکه‌های نسل پنجم، مراکز داده، شهرهای هوشمند، هوش مصنوعی و آموزش آنلاین در کشورهای مختلف منطقه داشته‌اند. در مصر، همکاری با شرکت های چینی برای توسعه آموزش آنلاین را می توان یکی از نمونه های این روند دانست. همزمان در عربستان سعودی همکاری با شرکت ها و موسسات چینی در زمینه شهرهای هوشمند و توسعه فناوری های هوش مصنوعی به زبان عربی پیگیری شد.

برگزاری نمایشگاه های دیجیتال و تجارت الکترونیک بین چین و کشورهای خاورمیانه نیز نشان دهنده تلاش دو طرف برای ایجاد مدل های جدید همکاری اقتصادی است. مدل هایی که در آن مذاکرات آنلاین، نمایشگاه های مجازی و پلتفرم های دیجیتال جایگزین برخی از تعاملات تجاری سنتی شده اند. اهمیت این همکاری ها در سال های اخیر فراتر از تجارت الکترونیک بوده است. به عنوان مثال، در همکاری جدید چین و مصر، زمینه هایی مانند هوش مصنوعی، تحول دیجیتال، رایانش ابری، مراکز داده، اقتصاد مبتنی بر داده، نیمه هادی ها و امنیت سایبری نیز در حوزه های توسعه همکاری گنجانده شده است.

این روند نشان می دهد که اقتصاد دیجیتال می تواند یکی از محورهای جدید روابط اقتصادی چین و خاورمیانه باشد. محوری که برخلاف کسب و کار سنتی، ظرفیتی را برای اتصال همزمان سرمایه، فناوری، زیرساخت و نیروی انسانی ایجاد می کند.

اقتصاد دیجیتال؛ پیوند جدید چین و خاورمیانه

به طور کلی، تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که تحول دیجیتال در خاورمیانه مرحله یک روند فناوری را پشت سر گذاشته و به بخشی از استراتژی توسعه اقتصادی کشورهای منطقه تبدیل شده است.

جمعیت جوان، افزایش ضریب نفوذ اینترنت، رشد تجارت الکترونیک، توسعه پرداخت های دیجیتال و نیاز دولت ها به افزایش بهره وری، زمینه را فراهم کرده است تا اقتصاد دیجیتال در سال های آینده سهم بیشتری از فعالیت های اقتصادی خاورمیانه را به خود اختصاص دهد.

در این میان، چین می تواند جایگاه مهمی در تامین فناوری، زیرساخت ها و دانش فنی مورد نیاز برای این توسعه داشته باشد. تجربه این کشور در تجارت الکترونیک، پرداخت های دیجیتال، مراکز داده و فناوری های نوین در کنار نیاز کشورهای خاورمیانه به تنوع اقتصادی، زمینه شکل گیری زمینه جدید و رو به رشد همکاری های اقتصادی دو طرف را فراهم کرده است.

به این ترتیب اگر در دهه‌های گذشته انرژی، زیرساخت‌ها و تجارت کالا مهم‌ترین محورهای روابط اقتصادی چین و خاورمیانه محسوب می‌شد، اکنون اقتصاد دیجیتال می‌تواند به یکی از محورهای اصلی نسل جدید این همکاری‌ها تبدیل شود. مسیری که ظرفیت آن محدود به بازارهای داخلی منطقه نیست و می تواند خاورمیانه را به پلی بین بازارهای آسیایی، آفریقایی و اروپایی تبدیل کند.