تهدید بزرگ | سهم نفت از کل سرمایه خارجی کمتر از 100 میلیون دلار است؟

بازار؛ گروه آب و انرژی: اقتصاد ایران در دهه اخیر با چالش های عمیقی در زمینه تشکیل خالص سرمایه ثابت و جذب سرمایه خارجی دست و پنجه نرم کرده است. اقتصاد که نیاز مبرمی به سرمایه گذاری دارد، به دلیل ادامه تحریم های سختگیرانه آمریکا، چشم انداز امیدوارکننده ای برای تغییر روند سرمایه گذاری ندارد. در شرایطی که به گفته وزیر نفت، این صنعت به سرمایه ای معادل 250 میلیارد دلار نیاز دارد، دورنمای تاریکی است. این میزان سرمایه در شرایطی مورد نیاز است که تحریم ها تامین منابع از خارج را به شدت دشوار کرده است. از سوی دیگر خبری از سرمایه گذاری روسیه و چین نبوده و علیرغم همه وعده های داده شده این دو کشور در این صنعت حیاتی کشور سرمایه گذاری نکرده اند.

سید مهدی حسینی، طراح قراردادهای IPC در این باره به بازار می گوید: بیش از 20 سال است که برای توسعه نیاز به سرمایه گذاری در صنعت نفت وجود دارد. نتوانستیم به آن برسیم. اگر اکنون سرمایه گذاری های کلان انجام نشود و ظرفیت سازی صورت نگیرد، ضایعاتی که به دست می آوریم بسیار زیاد خواهد بود. زیر زمین نگه داشتن نفت و گاز تا زمانی که قیمت آن 200 تا 300 دلار شود، تفکر اشتباهی است.

مدیریت بد انرژی در ایران

کاهش سرمایه گذاری در ایران به این دلیل است که ایران دارای جمعیت تحصیلکرده، رتبه دوم ذخایر گاز و رتبه چهارم ذخایر قطعی نفت و همچنین دارای اقتصاد متنوع در بین سایر کشورهای نفت خیز خلیج فارس است. .

اینکه چرا کشور ما با این وضعیت نگران کننده مواجه شده است اغلب به تحریم های اقتصادی نسبت داده می شود. شکی نیست که تحریم ها شرایط سختی را در ایران ایجاد کرده است، اما مشکل اینجاست که مشکل اصلی امروز ما ناشی از حکمرانی ناکارآمد اقتصادی است.

کامران ندری، کارشناس اقتصادی در این باره به بازار می گوید: اینکه چرا کشور ما با این وضعیت نگران کننده مواجه شده است اغلب به تحریم های اقتصادی نسبت داده می شود. شکی نیست که تحریم ها شرایط سختی را در ایران ایجاد کرده است، اما مشکل اینجاست که مشکل اصلی ما امروز ناشی از حکمرانی اقتصادی ناکارآمد است.

وی با اشاره به کاهش تمایل به سرمایه گذاری در ایران می گوید: همیشه می گویند سرمایه ترسو است و از هر بلاتکلیفی فرار می کند. بدیهی است که سرمایه گذار ترجیح می دهد سرمایه خود را به جایی ببرد که از ثبات بالا و ریسک های احتمالی کمتری برخوردار باشد.

این عضو پژوهشکده پولی و مالی با اشاره به اینکه بخش ساخت و ساز کشورهای همسایه مانند ترکیه و دبی یکی از مقاصد اصلی خروج سرمایه از ایران است، ادامه داد: بر اساس داده های مرکز آمار ترکیه، روس ها و ایرانی ها در سال های اخیر رکورددار خرید ملک در این کشور هستند. کشور بوده است این آمار نشان می دهد که نه تنها نتوانستیم سرمایه خارجی جذب کنیم، بلکه در حفظ سرمایه داخلی نیز عملکرد خوبی نداشتیم.

نفت چقدر سرمایه نیاز دارد؟

این آمار نگران کننده در شرایطی اعلام شده است که کشور به دلیل عدم تعادل شدید انرژی به شدت نیازمند سرمایه گذاری در صنعت، نفت، گاز و انرژی است. احمد رجبی، مدیر برنامه ریزی تلفیقی شرکت ملی نفت ایران، در 31 دی ماه 1402 و در اولین نشست تخصصی مدیران برنامه ریزی شرکت ملی نفت ایران که در مشهد برگزار شد، اعلام کرد که «حدود 275 میلیارد دلار سرمایه. برای حفظ و نگهداری تولید نفت خام و گاز از سال 1403 تا افق 1420 مورد نیاز است.

وی تصریح کرد: قرار است در افق 1410 به تولید روزانه 5.5 میلیون بشکه نفت برسیم و با سرمایه گذاری حدود 150 میلیارد دلار، تولید را تا سال 1420 ادامه و حفظ کنیم؛ همچنین برای دستیابی به تولید 1.5 میلیارد متر مکعب گاز خام در افق 1410 و حفظ تولید تا سال 1420 با مجموع سرمایه گذاری حدود 125 میلیارد دلار.

همچنین پیش‌بینی می‌شود با سرمایه‌گذاری حدود 600 میلیون دلار تا پایان سال 1402، تولید نفت به 3.6 میلیون بشکه در روز و با سرمایه‌گذاری حدود 3 میلیارد دلار تا پایان سال به حدود 4 میلیون بشکه در روز برسد. پایان سال 1403. این ارقام کلان سرمایه گذاری در صنایع نفت و گاز در شرایطی مطرح می شود که دولت پیش از این از امضای تفاهم نامه هایی به ارزش 40 میلیارد دلار با گازپروم روسیه خبر داده و گفته است که چینی ها نیز مایل به سرمایه گذاری در این صنعت هستند. نفت و گاز کشور؛ اما گازپروم روسیه نیامد و چین ترجیح داد سرمایه خود را در نفت و گاز کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس سرمایه گذاری کند. در این شرایط دولت می گوید منتظر رفع تحریم نیست و با پیمانکاران و منابع داخلی سرمایه گذاری در صنعت نفت و گاز را ترویج می کند. به همین دلیل بود که در روزهای پایانی سال 1402 وزارت نفت اعلام کرد که شرکت های خاتم الانبیا، مپنا و چند شرکت دیگر در مجموع 20 میلیارد دلار در پارس جنوبی سرمایه گذاری کرده اند.

یک هفته پس از امضای قرارداد 20 میلیارد دلاری گاز توسط دولت ابراهیم رئیسی با شرکت های داخلی، وزارت نفت اعلام کرد برای توسعه 6 میدان نفتی به منظور افزایش تولید روزانه 350 هزار بشکه ای نفت، قراردادی به ارزش 13 میلیارد دلار با شرکت های داخلی امضا می کند.

تناقضات در آمار نفت

حال ممکن است این سوال پیش بیاید که سهم نفت در جذب سرمایه در کشور چقدر بوده است؟ متاسفانه پاسخ روشن و شفافی در این زمینه ارائه نشده است و حتی شاهد تناقضاتی در این زمینه هستیم. این نکته ای است که فرشاد مومنی نیز به آن اشاره می کند.

رئیس مجلس در 17 اسفند 1402 رقم سرمایه گذاری خارجی در بخش نفت را حدود 4.8 میلیارد دلار اعلام کرد و گفت: بخش نفت در مقایسه با سایر بخش هایی که سرمایه گذاری خارجی را جذب کرد، اولین دانشجو بود! اما در 24 فروردین 1403 می گوید سهم بخش نفت از کل سرمایه خارجی جذب شده یک و نیم درصد است! اگر این 1.5 درصد درست باشد، به این معناست که کل سرمایه خارجی جذب شده در بخش نفت حدود 82 میلیون دلار است، یعنی کمتر از 100 میلیون دلار بوده است.

وی با بیان اینکه در 17 اسفند 1402، رئیس مجلس رقم سرمایه گذاری خارجی در حوزه نفت را حدود 4.8 میلیارد دلار اعلام کرد، گفت: در این راستا، بخش نفت در مقایسه با سایر بخش هایی که سرمایه گذاری خارجی را جذب کرد، اولین دانشجو بود! اما در 24 فروردین 1403 می گوید سهم بخش نفت از کل سرمایه خارجی جذب شده یک و نیم درصد است! اگر این 1.5 درصد درست باشد، یعنی کل سرمایه خارجی جذب شده در حوزه نفت حدود 82 میلیون دلار است، یعنی زیر 100 میلیون دلار؟ فاصله زمانی این دو کامنت را جلوی چشم خود بیاورید!

رئیس پژوهشکده مطالعات دینی و اقتصادی یادآور شد: سال گذشته وزیر نفت اعلام کرد که برای سرمایه گذاری در حوزه نفت با روس ها قرارداد 40 میلیارد دلاری بسته ایم! به طول و عرض و ابعاد تناقضات نگاه کنید، اما آقای صغناگو در سخنرانی خود در 23 فروردین اعلام کرد که جایگاه روسیه در میان سه سرمایه گذار خارجی اصلی در ایران نیست.

پرواز سرمایه

البته وضعیت نگران کننده سرمایه گذاری تنها به صنعت نفت محدود نمی شود. جالب است بدانید که آمار اعلام شده از سوی بانک مرکزی نشان می دهد که کل تشکیل سرمایه ناخالص از 524 هزار میلیارد تومان در سال 1390 به 274 هزار میلیارد تومان در سال 1401 کاهش یافته است. مقدار مطلق تشکیل سرمایه ناخالص (به قیمت ثابت) در ایران تقریباً به نصف کاهش یافته است.

از سوی دیگر آمارهای موجود نیز از خروج سرمایه از ایران خبر می دهد. بر اساس آمار بانک مرکزی تراز پرداخت‌های کشور، خالص حساب سرمایه ایران در سال 1401 نزدیک به 15 میلیارد دلار منفی بوده که می‌توان آن را «فرار سرمایه» تلقی کرد.

روند ناکافی سرمایه گذاری در ایران در دهه اخیر تنها به سرمایه فیزیکی محدود نمی شود و شامل استهلاک شدید سرمایه انسانی و طبیعی نیز می شود. بانک جهانی (2019) برآورد می‌کند که «فرار مغزها» یعنی خروج سرمایه‌های ارزشمند انسانی از کشور، سالانه حدود 50 میلیارد دلار هزینه بر اقتصاد ایران تحمیل می‌کند.