واشنگتن در پیچ بغداد؛ عراق بستن مرزها را خوتحریمی می داند

بازار؛ گروه بین الملل: روز جمعه 31 آبان 1405، فواد حسین وزیر امور خارجه عراق در گفت و گو با شبکه تلویزیونی فرانسه، صریح ترین موضع بغداد در برابر واشنگتن را اعلام کرد: درخواست آمریکا برای بستن تمام گذرگاه های مرزی با ایران به جز دو گذرگاه غیرواقعی و غیرممکن است و اجرای آن نوعی تحریم علیه مردم عراق تلقی می شود. این اظهار نظر اوج یک هفته فشار سیاسی بود که از 16 نوامبر آغاز شد. زمانی که حسین برای اولین بار فاش کرد که وزارت خزانه داری آمریکا رسما از بغداد خواسته است که به جز دو گذرگاه مرزی با ایران را ببندد. واشنگتن این درخواست را نه یک بار بلکه در دیدارهای هفتگی با نمایندگان سیاسی عراق از جمله با توماس باراک، نماینده منطقه ای آمریکا تکرار کرده است. اما بغداد نه تنها تسلیم نشد، بلکه با افشای علنی این درخواست، آن را به شکست سیاسی واشنگتن تبدیل کرد. این بن بست ریشه در واقعیت هایی دارد که فراتر از اراده سیاسی است: جغرافیا، انرژی، تجارت و اقتصاد سیاسی عراق بستن مرز با ایران را به گزینه ای پرهزینه و احتمالا غیرقابل اجرا تبدیل می کند.

فواد حسین وزیر امور خارجه عراق در گفت و گو با شبکه تلویزیونی فرانسه در 22 آبان 1405 درخواست آمریکا برای بستن تمامی گذرگاه های مرزی با ایران به جز دو گذرگاه را غیرواقعی و غیرممکن اعلام کرد.

درخواست آمریکا و پاسخ صریح بغداد

پس از شکست فشارهای سیاسی، فرماندهی مرکزی آمریکا در 16 نوامبر 1405 اعلام کرد که نیروی ویژه دروازه آهنین را تشکیل داده است. یگانی با حدود بیست پرسنل نظامی و غیرنظامی مستقر در فلوریدا که ماموریت آن برهم زدن مسیرهای زمینی ایران برای انتقال سلاح و کالاهای تحریمی است. اما این نیرو نه اختیار اجرایی دارد و نه توان عملیاتی مستقل. اثربخشی آن کاملاً در گرو همکاری همسایگان ایران است. و این دقیقاً نقطه شکست واشنگتن است. روزنامه آمریکایی نیویورک تایمز در گزارشی که در 20 نوامبر منتشر شد تأیید کرد که فشار آمریکا بر عراق، ترکیه و پاکستان برای بستن مرزهای خود با ایران شکست خورده و هر سه کشور در برابر این خواسته مقاومت کرده اند. ترکیه عملاً سیاست مرزی خود را تغییر نداده و پاکستان نیز به دلیل وابستگی به سوخت ایران و تجارت سالانه حدود سه میلیارد دلاری، علیرغم باز و بسته شدن گاه و بیگاه، مرز را به طور کامل نبسته است. یک مقام آمریکایی حتی هشدار داده است که بستن راه های تجاری می تواند باعث خیزش مردمی در جوامع مرزی عراق، پاکستان و ترکیه شود. به عبارت دیگر، دروازه آهنی بیشتر یک شیرین کاری تبلیغاتی است تا یک ابزار عملیاتی. تهدیدی که در سطح کاغذ باقی مانده و نتوانسته رفتار بازیگران منطقه ای را تغییر دهد.

فواد حسین بستن مرزها را نوعی تحریم علیه مردم عراق دانست و گفت: طولانی بودن مرزها و روابط قوی اقتصادی دو کشور، چنین اقدامی را مجازاتی برای عراقی ها می کند.

مرزهای عراق؛ خط مقدم اقتصادی

عراق و ایران بیش از 1400 کیلومتر مرز مشترک دارند که بخش بزرگی از آن تحت کنترل کامل دولت مرکزی نیست، اما در دست شبکه‌های محلی، قبایل و اقتصاد غیررسمی است. خود فواد حسین تاکید کرده است که گذرگاه های رسمی و غیررسمی زیادی بین دو کشور وجود دارد و بستن همه آنها هم سخت است و هم بر اقتصاد تاثیر می گذارد. این واقعیت جغرافیایی، هر طرحی را برای محاصره زمینی ایران از قبل بی اثر می کند. حجم تجارت رسمی بین دو کشور در سال 1405 حدود دوازده میلیارد دلار است. صادرات ایران به عراق حدود دوازده میلیارد دلار و واردات ایران از عراق کمتر از یک میلیارد دلار برآورد شده است. عراق سالانه بیش از هشت میلیارد دلار کالای ایرانی وارد می کند و حدود بیست تا بیست و دو درصد از صادرات غیرنفتی ایران به این بازار اختصاص دارد. از سوی دیگر بیش از چهارده درصد واردات عراق از ایران انجام می شود. دو طرف برای افزایش این رقم به بیست میلیارد دلار برنامه ریزی کرده اند و مقامات ایرانی حتی از چشم انداز سی تا چهل میلیارد دلار در بلندمدت صحبت کرده اند. اما مهمتر از ارقام رسمی، اقتصاد غیررسمی و خاکستری است که در گزارش ها به عنوان بخشی غیرقابل کنترل از مرز توصیف شده است. جریانی که نه با تحریم خزانه داری آمریکا متوقف خواهد شد و نه با نیروی بیست نفره دروازه آهنین. بستن کانال های رسمی در واقع باعث تقویت این شبکه ها می شود نه تضعیف آنها.

پس از شکست فشارهای سیاسی، فرماندهی مرکزی ایالات متحده نیروی ویژه دروازه آهنین را در 16 نوامبر 1405 با حدود بیست کارمند نظامی و غیرنظامی مستقر در فلوریدا تشکیل داد. این نیرو نه اختیار اجرایی دارد و نه توان عملیاتی مستقل. اثربخشی آن کاملاً در گرو همکاری همسایگان ایران است.

گاز و برق؛ وابستگی متقابل

اگر یک عامل وجود داشته باشد که بستن مرز برای عراق را نه تنها دشوار، بلکه خود ویرانگر می کند، گاز و برق است. بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا و گزارش‌های میدانی، گاز ایران حدود چهل درصد سوخت نیروگاه‌های عراق را تامین می‌کند و نزدیک به یک سوم تولید برق این کشور به آن وابسته است. در مارس 2026 که عرضه گاز ایران به صفر رسید، شبکه برق عراق بیش از سه و یک دهم گیگاوات ظرفیت تولید خود را از دست داد و مقامات وزارت برق تایید کردند که جریان گاز از نوزده میلیون متر مکعب به صفر رسیده است. این وابستگی اهرم فشار ساختاری ایران بر عراق است، اما در عین حال به این معناست که هرگونه اغتشاش در مرز مستقیماً بر زندگی روزمره مردم عراق و ثبات سیاسی دولت بغداد تأثیر می گذارد. فواد حسین در مصاحبه خود تاکید کرد که بستن مرزها نوعی تحریم علیه مردم عراق خواهد بود. واشنگتن ظاهراً این معادله را نادیده گرفته یا دست کم گرفته است. در همین حال، تحریم های انرژی علیه ایران، عراق را در معرض بحران برق قرار می دهد و فشار سیاسی داخلی بر دولت علی الزیدی را تشدید می کند. این تناقض یکی از دلایل اصلی است که بغداد را از همراهی کامل با سیاست فشار حداکثری باز می دارد.

نیویورک تایمز تأیید کرد که عراق، ترکیه و پاکستان همگی در برابر تقاضای ایالات متحده مقاومت کرده اند. ترکیه عملاً سیاست مرزی خود را تغییر نداده و پاکستان نیز به دلیل تجارت سالانه سه میلیارد دلاری با ایران زیر بار بستن کامل مرزها قرار نگرفته است.

فشار دلار و مقاومت سیاسی

فشار آمریکا بر عراق به مرزها محدود نمی شد. از اواخر فوریه 2026، وزارت خزانه داری ایالات متحده ارسال محموله های نقدی دلار به عراق را متوقف کرد. اقدامی که حداقل دو محموله بزرگ به ارزش تقریبی پانصد میلیون دلار را مسدود کرد و اقتصاد نقدی عراق را با کمبود نقدینگی مواجه کرد. در اکتبر 2026، دولت عراق مجبور شد نرخ رسمی دلار را از 1320 به 1520 دینار افزایش دهد. تصمیمی که علی الزیدی نخست وزیر در شرایط بحران و بسته شدن تنگه هرمز توجیه کرد، با انتقاد شدید نمایندگان و کارشناسان مواجه شد. اگرچه این فشار اقتصادی دولت عراق را در موقعیت دشواری قرار داده است، اما در واقع مقاومت بغداد در برابر خواسته های واشنگتن را تقویت کرده است. زمانی که دولت عراق برای تامین نقدینگی و مدیریت نرخ ارز تحت فشار است، بستن مرزهای تجاری با ایران – که یکی از معدود کانال های تامین کالا و ارز در بحران است – به عنوان خودزنی اقتصادی تلقی می شود. فواد حسین به صراحت گفته است که بغداد به درخواست آمریکا عمل نکرده و همچنان در حال گفت و گو با مقامات آمریکایی است. این گفتگو در واقع روشی برای خرید زمان است. نه پذیرش، بلکه مدیریت فشار.

افشای درخواست آمریکا واکنش سیاسی در عراق را برانگیخت که اجرای آن را دشوارتر کرد. گروه نمایندگان بدر یکی از گروه های قدرتمند مجلس وابسته به سازمان بدر به رهبری هادی العامری در 17 آبان 1405 با صدور اطلاعیه ای خواستار بازگشایی فوری تمامی گذرگاه های مرزی با ایران شدند. این گروه درخواست آمریکا را دیکته و دخالت در حاکمیت عراق خواند و هشدار داد که بستن مرزها منجر به گرسنگی مردم عراق می شود. بدر از دولت خواست تا در مقابل خواسته های آمریکا ایستادگی کند و همه گذرگاه های بسته را باز کند. این موضع تنها محدود به بدر نبود. چارچوب هماهنگی و نیروهای سیاسی نزدیک به ایران فشار سیاسی مشابهی را اعمال کردند. در چنین فضایی، حتی اگر دولت عراق از نظر فنی بخواهد بخشی از خواسته آمریکا را اجرا کند، هزینه سیاسی داخلی بسیار بالا خواهد بود. در هفته‌های اخیر، بغداد به بهانه امنیت، گذرگاهی را به طور موقت بسته و سپس بازگشایی کرده است. رفتاری که می توان آن را تظاهرات محدود علیه واشنگتن، بدون تغییر اصل سیاست مرزی، تعبیر کرد. این الگو نشان می دهد که عراق به جای تسلیم یکجانبه به دنبال مدیریت همزمان فشار آمریکا و منافع اقتصادی و سیاسی خود است.

یک مقام آمریکایی هشدار داده است که بسته شدن راه های تجاری می تواند باعث خیزش های مردمی در جوامع مرزی شود. در عمل، دروازه آهنین بیشتر یک ترفند تبلیغاتی است تا ابزاری برای تغییر رفتار بازیگران منطقه ای.

تهران و معادله مرزها

برای ایران، مقاومت عراق در برابر تقاضای آمریکا یک فرصت راهبردی روشن است. مسیر زمینی عراق به ویژه در شرایطی که واشنگتن محاصره دریایی را تشدید کرده و دروازه آهنین را روی کاغذ آورده است، همچنان یکی از معدود کانال‌های تنفس تجاری ایران است. اما این فرصت بدون هزینه نیست. بخشی از تجارت بین دو کشور از مسیرهای غیررسمی و خاکستری می گذرد. سازوکاری که در کوتاه مدت تحریم ها را دور می زند، اما شفافیت اقتصادی را در بلندمدت کاهش می دهد، هزینه های مبادلاتی را افزایش می دهد و ایران را در برابر دور زدن تحریم ها آسیب پذیرتر می کند.

از منظر کلان استراتژیک، تهران باید مرزهای عراق را نه تنها به عنوان یک شریان حیاتی برای دور زدن تحریم، بلکه به عنوان فرصتی برای نهادینه کردن روابط اقتصادی ببیند. متنوع‌سازی کانال‌های تجاری، کاهش اتکا به کانال‌های غیررسمی و حرکت به سمت مکانیزم‌های مبادله شفاف‌تر می‌تواند آسیب‌پذیری ایران را در برابر فشارهای آتی کاهش دهد. عراقی که مرزهای خود را نبندد یک شریک استراتژیک است. اما یک رابطه پایدارتر مبتنی بر منافع اقتصادی متقابل و نهادهای مشترک است، نه فقط بر الزامات تحریم‌ها.