تجارت خارجی هفت خوان; خواننده سوم

اقتصاد ایران:

سه بازیگر اصلی

در یک معامله صادراتی معمولی، دو بازیگر اصلی وجود دارد: صادرکننده و خریدار خارجی. اما در شرایط ایران، بانک مرکزی نیز به عنوان بازیگر سوم معرفی می شود. زیرا مسئولیت سیاست گذاری ارزی و نظارت بر اجرای تعهدات ارزی را بر عهده دارد. هدف بانک مرکزی باید این باشد که فعالیت های اقتصادی کشور را از مجاری قانونی و قابل کنترل با درآمد واقعی صادراتی تامین کند. البته بازگشت ارز به چرخه اقتصادی لزوماً به معنای انتقال فیزیکی اسکناس یا واریز ارز به حساب بانک مرکزی نیست. اگر درآمد ارزی صادراتی به درستی برای پرداخت هزینه واردات کشور استفاده شود، می تواند به معنای بازگشت اقتصادی ارز باشد. مشروط بر اینکه مقررات مربوطه نیز رعایت شود.

روش اول: تسویه بانکی تحت نظارت بانک مرکزی

فرض کنید یک صادرکننده ایرانی یک میلیون یوان کالا به چین صادر کرده است. خریدار چینی مبلغ تراکنش را از طریق بانک مجاز به حساب تعیین شده واریز می کند. اطلاعات صادرات و پرداخت در سیستم نظارت ثبت می شود. یک واردکننده ایرانی که قصد خرید کالا از چین را دارد، معادل ارز مورد نیاز خود را پرداخت می کند. از طرف دیگر، فروشنده خارجی از منبع یوان صادراتی پرداخت می شود. بانک مرکزی پس از احراز وصول ارز و پرداخت واردات، انجام تعهد ارزی صادرکننده را ثبت می کند. در این روش از ارز صادراتی مستقیماً برای تامین مالی واردات استفاده شده است.

روش دوم: تسویه غیرمستقیم با استفاده از عامل امانی یا مبادله ای

گاهی اوقات نمی توان از مسیر مستقیم بانکی استفاده کرد. در این شرایط می توان از یک عامل تسویه مجاز برای تطبیق مطالبات تجاری و پرداختنی ها استفاده کرد. به عنوان مثال، یک شرکت ایرانی از چین تقاضا دارد و یک شرکت ایرانی دیگر باید به فروشنده چینی پول بپردازد. اگر حقوق ادعا قابل انتقال باشد و طرفین ذینفع توافق کنند، نماینده تسویه حساب می تواند دریافت ها و پرداخت ها را هماهنگ کند. در این روش وجود مدارک معتبر، تاییدیه ذینفعان و ثبت نام پرداخت قطعی الزامی است.

روش سوم: صادرات در مقابل واردات

در این روش، صادرکننده به جای فروش مستقیم ارز حاصل از صادرات به بانک مرکزی، حق استفاده از درآمد ارزی خود را برای تامین مالی واردات به واردکننده دیگری واگذار می کند. این انتقال باید در یک سامانه شفاف ثبت شود. مثلاً صادرکننده ایرانی یک میلیون دلار مطالبات دارد. واردکننده ایرانی معادل ریالی آن را پرداخت کرده و حق استفاده از این ادعا را خریداری می کند. پس از انجام پرداخت خارجی و تایید آن، تعهد ارزی صادرکننده تسویه می شود. این روش می تواند نیاز به خرید و فروش چند برابر ارز را کاهش دهد.

آیا می توان از تسویه حساب نیز استفاده کرد؟

بله در مبادله، دو طرف به جای پرداخت کامل به صورت نقدی، کالاها یا خدمات را با یکدیگر مبادله می کنند. به عنوان مثال، ایران به چین کالا صادر می کند و در ازای آن ماشین آلات یا تجهیزات وارد می کند. اما تسویه همچنین مستلزم قیمت گذاری، ثبت سند، ارزیابی کیفیت محصول و انجام تعهدات است. همچنین وقتی نیازهای طرفین از نظر ارزشی و زمانی با یکدیگر هماهنگ باشد، مبادله آسانتر می شود.

نقش مورد نظر بانک مرکزی

بانک مرکزی باید بر صحت صادرات، وصول مطالبات ارزی، انتقال حقوق و پرداخت واردات نظارت کند. اما لزومی ندارد که بانک مرکزی در تمامی معاملات خریدار ارز یا ضامن پرداخت باشد. مداخله مستقیم و گسترده بانک مرکزی می تواند ریسک های مالی و اعتباری را به ترازنامه آن منتقل کند. بنابراین بهتر است بانک مرکزی زیرساخت های نظارت و تسویه را فراهم کند و تا حد امکان معاملات را به بانک ها و مؤسسات مجاز واگذار کند.

نتیجه گیری

برای ایران پیوند مستقیم صادرات و واردات می تواند یکی از روش های موثر برگرداندن درآمد صادراتی به چرخه اقتصادی باشد. مزیت این روش این است که به جای تمرکز صرف بر انتقال ارز به حساب بانک مرکزی، بر استفاده واقعی و قابل اثبات از ارز صادراتی تاکید دارد. اما موفقیت آن به وجود مطالبات ارزی، شفافیت اطلاعات، اعتبار نمایندگان تسویه و امکان قانونی پرداخت خارجی بستگی دارد.

دکتر داود دانشجعفری / عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی