چگونه کلان‌طرح برقی‌سازی سالانه ۱۸ میلیارد دلار ناترازی بنزین را مهار می‌کند؟

بازار؛ گروه آب و انرژی: بررسی‌های آماری نشان می‌دهد مصرف روزانه بنزین کشور با عبور از مرز 125 میلیون لیتری، سالانه بین 10 تا 12 میلیارد دلار بی‌توازنی به بودجه عمومی تحمیل کرده است. معادله نگران کننده ای که طرح ورود سالانه 3 میلیون خودروی برقی را در افق 15 ساله تنها گزینه بر اساس محاسبات برای برون رفت از بحران انرژی بدون شوک درمانی اقتصادی می کند.

بر اساس آخرین گزارش‌های تحلیلی، مصرف فرآورده‌های سوختی در بخش حمل‌ونقل شهری و جاده‌ای ایران روند پرشتابی به خود گرفته است. در حال حاضر از مجموع نزدیک به 38 میلیون دستگاه خودرو فعال در کشور، بیش از 12 میلیون دستگاه (معادل 31.5 درصد) کاملاً فرسوده و با مصرف سوخت غیراستاندارد هستند. در این شرایط فاصله تولید داخلی با مصرف بنزین به بیش از 25 میلیون لیتر در روز رسیده است. رقمی که دولت را مجبور کرد منابع ارزی حیاتی را صرف واردات محصولات کند. مدل‌سازی مالی این مگاپلان ثابت می‌کند که جایگزینی هدفمند ناوگان احتراق داخلی با خودروهای تمام برقی نه تنها مصرف بنزین را به شدت کاهش می‌دهد، بلکه بستری را برای کشور فراهم می‌کند که سالانه حداقل 18 تا 22 میلیارد دلار درآمد صادراتی از محل سوخت ذخیره‌شده به دست آورد.

مدل‌سازی مالی ثابت می‌کند که جایگزینی هدفمند ناوگان احتراق داخلی با خودروهای تمام الکتریکی نه تنها مصرف بنزین را به شدت کاهش می‌دهد، بلکه بستری را برای کشور فراهم می‌کند که حداقل 18 تا 22 میلیارد دلار درآمد صادراتی سالانه از سوخت ذخیره‌شده به دست آورد.

125 میلیون لیتر بیان مشکل و مهندسی تعویض 3 میلیون دستگاه

سنگ بنای طرح برق رسانی ناوگان حمل و نقل بر اساس تراز عددی تولید، واردات و اسقاط است. سالانه 3 میلیون خودروی پاک باید وارد چرخه حمل و نقل کشور شود که مشخصات عددی آن به شرح زیر است:

واردات 2 میلیون دستگاه در سال: شامل 1200000 وسیله نقلیه سبک سواری (60 درصد سهم)، 500000 موتور سیکلت برقی (25 درصد سهم) و 300000 ناوگان تجاری سبک و سنگین و وسایل نقلیه عمومی حمل و نقل عمومی (15 درصد سهم).
تولید داخلی 1 میلیون دستگاه در سال: با تغییر ساختار خطوط تولید دو خودروساز بزرگ و مونتاژکننده بخش خصوصی به سمت پلتفرم های مدرن الکتریکی و هیبریدی، با خاموشی ناگهانی خطوط مونتاژ موتورهای احتراق داخلی بنزین و دیزل.
اسقاط مربوط به 2.5 تا 3 میلیون خودروی فرسوده: برای جلوگیری از تراکم ترافیک، صدور مجوز شماره گذاری برای هر وسیله نقلیه برقی جدید باید مشروط به حذف قطعی خودرو یا موتورسیکلت فرسوده با مصرف بیش از 9 لیتر در 100 کیلومتر باشد.

تحقق این جدول توزیع ظرف 10 تا 15 سال مجموع ناوگان برقی کشور را به مرز 30 تا 35 میلیون دستگاه می رساند که عملاً مصرف بنزین در قطعات سرنشین و خرد را به صفر نزدیک می کند.

سنگ بنای طرح برق رسانی ناوگان حمل و نقل بر اساس تراز عددی تولید، واردات و اسقاط است. سالانه 3 میلیون وسیله نقلیه پاک باید وارد چرخه حمل و نقل کشور شود. تحقق این عدد طی 10 تا 15 سال، مجموع ناوگان برقی کشور را به مرز 30 تا 35 میلیون دستگاه می رساند که عملاً مصرف بنزین در قطعات سرنشین و ریز را به صفر می رساند.

چرخه مالی مستقل؛ صادرات 18 میلیارد دلاری سوخت آزاد شد

وجه تمایز این رویکرد عدم اتکا به منابع عمومی و بودجه نفت خام است. کل این طرح با «مهندسی معکوس مصرف سوخت» تأمین مالی می شود.

با فرض تعویض سالانه 3 میلیون دستگاه برقی و اسقاط ناوگان پرمصرف، میزان کاهش مصرف سوخت در سال های مختلف به این ارقام می رسد:

مرحله اولیه (سال اول تا سوم): صرفه جویی روزانه حداقل 25 تا 30 میلیون لیتر بنزین و گازوئیل.
مرحله میانی (سال چهارم تا هفتم): انتشار روزانه 60 تا 70 میلیون لیتر سوخت مایع.
مرحله نهایی (سال هشتم تا پانزدهم): عرضه روزانه بیش از 100 میلیون لیتر بنزین برای ورود به بازارهای صادراتی بین المللی.

اگر متوسط نرخ صادرات هر لیتر بنزین و گازوئیل در بازارهای منطقه 60 سنت در نظر گرفته شود، عرضه روزانه 80 تا 100 میلیون لیتر محصول، درآمد سالانه بین 17.5 تا 21.9 میلیارد دلار به نفع کشور خواهد بود. از این جریان نقدی، منابع لازم برای 5 اولویت سرمایه گذاری تامین مالی برای خرید خودرو، راه اندازی شبکه شارژ، اعطای یارانه نرخ تسهیلات به متقاضیان، نوسازی شبکه برق و احداث مزارع انرژی های تجدیدپذیر اختصاص می یابد.

نقدینگی حاصل از منبع سوخت آزاد شده، منابع لازم برای 5 اولویت سرمایه گذاری تامین مالی خرید خودرو، راه اندازی شبکه شارژ، ارائه نرخ یارانه به متقاضیان، نوسازی شبکه برق و احداث مزارع انرژی های تجدیدپذیر اختصاص یافته است.

جلوگیری از قاچاق 15 میلیون لیتری و آزادسازی قیمت بنزین بدون شوک

تفاوت عمیق قیمت بنزین سهمیه ای با قیمت محصول در کشورهای همسایه، پدیده مخربی به نام قاچاق روزانه 20 تا 30 میلیون لیتر سوخت را ایجاد کرده است. این جریان غیرقانونی حداقل سالیانه است 6 میلیارد دلار سرمایه های ملی را می بلعد.

طرح جایگزینی برق معادله قاچاق را بدون نیاز به پلیس پرهزینه متحول می کند:

1. با افزایش تعداد خودروهای برقی، سهمیه اختصاص داده شده به کارت سوخت کاهش می یابد و حجم بنزین سیار در استان های مرزی به کمترین میزان ممکن می رسد.

2- در پایان فاز دوم که بیش از 70 درصد نیاز حمل و نقل کشور متکی به برق است، قیمت بنزین 30 درصد باقیمانده ناوگان سوخت فسیلی به نرخ فوب خلیج فارس نزدیک می شود بدون اینکه کوچکترین فشار معیشتی بر اقشار متوسط و محروم وارد شود.

تفاوت عمیق قیمت بنزین سهمیه ای با قیمت محصول در کشورهای همسایه، پدیده مخربی به نام قاچاق روزانه 20 تا 30 میلیون لیتر سوخت را ایجاد کرده است. این جریان غیرقانونی حداقل سالیانه است 6 میلیارد دلار سرمایه های ملی را می بلعد. زمانی که بیش از 70 درصد نیاز حمل و نقل کشور متکی به برق باشد، قیمت بنزین 30 درصد باقیمانده ناوگان سوخت فسیلی به قیمت فوب خلیج فارس نزدیک می شود بدون اینکه کوچکترین فشاری بر معیشت اقشار متوسط و محروم جامعه وارد شود.

اهرم بهره وری 9 برابر؛ تقدم تاکسی و اتوبوس درون شهری

تخصیص منابع باید بر اساس شاخص «بیشترین کاهش مصرف سوخت به ازای هر دلار سرمایه گذاری» انجام شود. بررسی الگوهای نظرسنجی در کشور داده های روشنی را ارائه می دهد:

سواری شخصی: پیمودن 25 تا 35 کیلومتر در روز با مصرف حدود 3 لیتر بنزین.
تاکسی ها و ماشین های سرویس مشترک اینترنت: سفر روزانه 220 تا 300 کیلومتر با مصرف 25 تا 35 لیتر بنزین (حدود 10 برابر ماشین شخصی).
اتوبوس شهری دیزلی: مصرف روزانه بیش از 120 لیتر گازوئیل همراه با تولید ذرات معلق خطرناک.
موتور سیکلت کاربراتوری: مصرف روزانه 4 تا 6 لیتر بنزین اما با آلایندگی معادل 5 خودروی سواری استاندارد.

بر اساس این ارقام، برقی شدن 100 هزار تاکسی شهری و 50 هزار موتورسیکلت فعال در ناوگان پیک موتوری تأثیری معادل ورود دارد. 1.2 میلیون ماشین برقی منجر به کاهش فوری مصرف سوخت می شود. بنابراین در 3 سال اول باید 100 درصد ظرفیت واردات و تسهیلات به ناوگان خدماتی و عمومی اختصاص یابد.

برقی شدن 100 هزار تاکسی شهری و 50 هزار موتورسیکلت فعال در ناوگان پیک موتوری، تاثیری معادل ورود 1.2 میلیون ماشین برقی منجر به کاهش فوری مصرف سوخت می شود. بنابراین در 3 سال اول باید 100 درصد ظرفیت واردات و تسهیلات به ناوگان خدماتی و عمومی اختصاص یابد.

تعادل 6000 مگاوات; معمای عدم تطابق همزمان بنزین و شبکه برق

کلیدی ترین متغیر مهندسی این پروژه بزرگ، ظرفیت شبکه برق برای پاسخگویی به تقاضای جدید است. وزارت نیرو کسری تراز برق کشور در روزهای اوج گرما را حدود 18 هزار مگاوات برآورد کرده است. ورود هر 1 میلیون خودروی الکتریکی به ناوگان به معنای نیاز به حدود 1500 تا 2000 مگاوات برق جدید است. بنابراین، یک رقم سالانه نزدیک به 4500 تا 6000 مگاوات تقاضای اضافی تشکیل می شود

برای مهار این مصرف، برنامه عملیاتی زیر مورد نیاز است:

ساخت سالانه حداقل 3000 مگاوات ظرفیت خورشیدی و بادی: با استفاده مستقیم از منابع صندوق توسعه برق و هدایت سرمایه گذاری بخش خصوصی به سمت انرژی های تجدیدپذیر.
سیستم شارژ هوشمند شبانهخارج از اوج): اعمال اختلاف قیمت حداقل یک به چهار بین تعرفه برق در ساعات اوج بار (12 ظهر تا 18 بعد از ظهر) و ساعات غیر پیک در شب (12 الی 6 صبح) به منظور تشویق مالکان خودرو به شارژ در شب و جلوگیری از فشار بر شبکه برق.

برای تامین برق مورد نیاز باید سالانه حداقل 3000 مگاوات ظرفیت خورشیدی و بادی ساخته شود. با استفاده مستقیم از منابع صندوق توسعه برق و هدایت سرمایه گذاری بخش خصوصی به سمت انرژی های تجدیدپذیر باید در دستور کار قرار گیرد.

برنامه زمانبندی عملیاتی طرح در سه فاز

اجرای منظم این برنامه در قالب یک افق 15 ساله با مشخصات آماری زیر طراحی شده است:

مرحله تاسیس (سال اول تا سوم): واردات سالانه 200 هزار تاکسی و ون برقی تبدیل ناوگان حمل و نقل شهری کلانشهرها به سیستم پاک. ایجاد 5 هزار نقطه استاندارد شارژ سریع در شهرهای بزرگ و کریدورهای کشور.
مرحله گسترش (سال چهارم تا هفتم): آغاز واگذاری گسترده خودروهای سواری با سهمیه واردات 1.5 میلیون دستگاه در سال؛ الزام خودروسازان داخلی به تولید 30 درصد خودروهای برقی؛ تعدیل تدریجی سهمیه بنزین.
مرحله شکل گیری (سال 8 تا 15): توقف کامل سفارش و تولید هر نوع خودروی بنزینی خالص. تحقق سهم ۸۵ درصدی ناوگان پاک در کشور؛ تثبیت صادرات روزانه 80 تا 100 میلیون لیتر فرآورده های نفتی و تبدیل ایران به یکی از قطب های صادراتی محصولات و تجهیزات انرژی در خاورمیانه.