بازار جهانی هندوانه بزرگتر شد، سهم ایران کوچک تر؛ صادرات کشور ۳۳.۵ درصد افت کرد

بازار؛ گروه کشاورزی: اگرچه هندوانه در بسیاری از بازارها یک محصول فصلی و نسبتا ارزان به حساب می آید، اما تجارت بین المللی آن به یک بازار چند میلیارد دلاری تبدیل شده است. رشد صادرات این محصول نشان می دهد که تقاضا برای میوه های تازه در بازارهای جهانی همچنان ظرفیت توسعه را دارد و کشورهایی که از مزیت تولید، آب و هوای مناسب، زیرساخت های صادراتی و دسترسی جغرافیایی به بازارهای مصرف برخوردار هستند، توانسته اند سهم قابل توجهی از این تجارت را به خود اختصاص دهند.

ارزش 2.52 میلیارد دلار صادرات جهانی هندوانه در سال 2025

در واقع، بازار جهانی هندوانه در سال 2025 با وجود ادامه چالش های اقتصادی، افزایش هزینه های تولید و حمل و نقل و تغییرات آب و هوایی روند رو به رشدی را تجربه کرد. بر اساس داده های تجارت جهانی که توسط مرکز workdstopexports منتشر شده است، ارزش صادرات هندوانه تازه در سال 2025 به 2.52 میلیارد دلار رسیده است. رقمی که نشان دهنده افزایش 9.6 درصدی نسبت به 2.3 میلیارد دلار در سال 2024 است.

مقایسه عملکرد بازار در یک دوره پنج ساله نیز حکایت از رشد چشمگیر کسب و کار این محصول دارد. به نحوی که ارزش صادرات هندوانه تازه در سال 2021 حدود 2.15 میلیارد دلار بوده و در 4 سال در سال 2025 به 2.52 میلیارد دلار رسیده است. به این ترتیب ارزش صادرات جهانی این محصول در این مدت 17.2 درصد افزایش یافته است.

تمرکز بالای بازار در دست پنج صادرکننده

یکی از ویژگی های مهم بازار جهانی هندوانه، تمرکز بالای صادرات در تعداد محدودی از کشورها است. پنج صادرکننده بزرگ، اسپانیا، مکزیک، ایتالیا، مراکش و هلند با هم 57.1 درصد از ارزش کل صادرات جهانی هندوانه در سال 2025 را به خود اختصاص دادند.

اسپانیا با فاصله قابل توجهی نسبت به سایر کشورها در صدر بازار قرار دارد. صادرات هندوانه این کشور در سال 2025 به 658.9 میلیون دلار رسید که معادل 26.2 درصد از کل صادرات جهانی بود.

مکزیک با صادرات 224 میلیون دلار و سهم 8.9 درصد در رتبه دوم قرار گرفت. ایتالیا نیز با 209.7 میلیون دلار صادرات 8.3 درصد از بازار جهانی را در اختیار داشت.

از سوی دیگر مراکش با صادرات 188 میلیون دلاری و سهم 7.5 درصدی در رتبه چهارم و هلند با 157.2 میلیون دلار و سهم 6.2 درصد در رتبه پنجم قرار گرفتند.

این ارقام نشان می دهد که اسپانیا به تنهایی بیش از یک چهارم ارزش صادرات جهانی هندوانه را در اختیار دارد. چنین تمرکزی حاکی از وجود مزیت های ساختاری در تولید و صادرات این کشور است.

ایران رتبه هفدهم جهان را دارد

در بخشی دیگر از این گزارش 100 صادرکننده برتر این محصول مورد بررسی قرار گرفته است که نشان می دهد در بین 100 صادرکننده اصلی هندوانه در جهان، ایران در سال 2025 با صادرات 25 میلیون و 828 هزار دلار در رتبه هفدهم قرار گرفته است.

ایران از نظر ارزش صادرات بعد از آلبانی و قبل از مجارستان قرار دارد. اما نکته قابل توجه در عملکرد ایران کاهش قابل توجه صادرات نسبت به سال قبل است.

صادرات هندوانه ایران در سال 2025 نسبت به سال 2024 33.5 درصد کاهش داشته است. این افت در شرایطی اتفاق افتاد که ارزش تجارت جهانی هندوانه افزایش یافته و بازار جهانی 9.6 درصد رشد داشته است.

صادرات هندوانه ایران در سال 2025 نسبت به سال 2024 33.5 درصد کاهش داشته است. این افت در شرایطی اتفاق افتاده است که ارزش تجارت جهانی هندوانه افزایش یافته و بازار جهانی 9.6 درصد رشد داشته است.

به عبارت دیگر، در حالی که پای صادرات جهانی بیشتر شده، سهم صادرات ایران کاهش یافته است. این موضوع اهمیت بررسی مشکلات ساختاری در زنجیره تولید و صادرات هندوانه کشور را افزایش می دهد.

چرا ایران با وجود مزیت تولید، سهم بیشتری ندارد؟

ایران از نظر آب و هوایی ظرفیت بالایی برای تولید انواع محصولات گیاهی دارد و هندوانه یکی از محصولات کشاورزی شناخته شده این کشور است. با این حال، تولید بالا لزوما به معنای صادرات موفق نیست.

یکی از مشکلات اساسی، شکاف بین «سیاست تولید و سیاست صادرات» است. اگر میزان تولید بدون توجه به بازارهای هدف، نیاز مصرف داخلی، ظرفیت حمل و نقل و قراردادهای صادراتی تعیین شود، افزایش تولید حتی می‌تواند منجر به کاهش قیمت‌های داخلی و زیان تولیدکننده شود.

موضوع دیگر هزینه حمل و نقل است. هندوانه محصولی حجیم و نسبتا سنگین با ارزش واحد محدود است. بنابراین، هزینه حمل و نقل بخش قابل توجهی از قیمت نهایی است. هر گونه افزایش در هزینه سوخت، حمل و نقل جاده ای، عوارض مرزی یا هزینه های لجستیکی می تواند رقابت پذیری صادراتی این محصول را کاهش دهد.

از طرفی زیرساخت بسته بندی و زنجیره سرد نیز بسیار مهم است. بازارهای پیشرفته برای محصولات تازه استانداردهای خاصی برای وزن، اندازه، کیفیت، سلامت، بسته بندی و زمان تحویل دارند. ضعف در هر یک از این بخش ها می تواند باعث از بین رفتن بازار صادرات شود.

ترکیه; رقیب نزدیک ایران
عملکرد ترکیه در سال 2025 باید مورد توجه سیاستگذاران و فعالان صنعت کشاورزی ایران باشد. ترکیه با صادرات 79.6 میلیون دلار هندوانه در رتبه دهم جهان قرار گرفته است و در یک سال صادرات خود را بیش از دو برابر کرده است.

این کشور از نظر جغرافیایی به بازارهای اروپایی، خاورمیانه و کشورهای قفقاز نزدیک است. رشد صادرات ترکیه نشان می دهد که استفاده از مزیت جغرافیایی، توسعه زنجیره تامین و تمرکز بر بازارهای هدف می تواند به سرعت موقعیت یک کشور را در بازار جهانی تغییر دهد.

ایران هم موقعیت جغرافیایی مناسبی دارد اما برای تبدیل این موقعیت به مزیت صادراتی پایدار باید هزینه لجستیک، بسته بندی، مرزها، حمل و نقل و بازاریابی صادراتی کاهش یابد.

رشد تجارت جهانی؛ فرصتی برای ایران

افزایش ارزش تجارت جهانی هندوانه از 2.3 میلیارد دلار در سال 2024 به 2.52 میلیارد دلار در سال 2025 نشان می دهد که هنوز تقاضای جهانی برای این محصول وجود دارد. رشد 17.2 درصدی تجارت نسبت به سال 2021 نیز نشان می دهد که این بازار در سال های اخیر بزرگتر شده است.

بنابراین نمی توان کاهش صادرات ایران را صرفاً ناشی از کوچک شدن بازار جهانی دانست. برعکس، بازار جهانی در حال رشد است و فرصت های صادراتی وجود دارد. مسئله اصلی توانایی ایران در حفظ و افزایش سهم خود از این بازار است.

بازارهای منطقه ای؛ یک فرصت مهم صادراتی

ایران با توجه به موقعیت جغرافیایی خود می تواند بیشتر بر بازار کشورهای همسایه و منطقه تمرکز کند. کشورهای حوزه خلیج فارس، عراق، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، روسیه و کشورهای آسیای میانه از جمله بازارهایی هستند که از نظر جغرافیایی برای صادرات محصولات کشاورزی ایران اهمیت دارند.

مزیت اصلی ایران در این بازارها مسافت کمتر نسبت به رقبای دور و امکان حمل و نقل زمینی است. اما برای استفاده از این مزیت باید صادرات سازماندهی و قرارداد بسته شود.

فروش محصول در آخرین لحظه بدون قرارداد پایدار، تولید کننده و صادرکننده را در معرض نوسانات شدید قیمت قرار می دهد. تدوین قراردادهای صادراتی قبل از فصل برداشت می تواند بخشی از این مشکل را کاهش دهد.

لزوم عبور از صادرات محصولات خام

موضوع مهم دیگر پایین بودن ارزش افزوده صادرات محصولات خام کشاورزی است. اگرچه هندوانه تازه هنوز بازار بزرگی دارد، اما توسعه صنایع تبدیلی می تواند ارزش بیشتری برای تولید ایجاد کند.

آب هندوانه، کنسانتره، محصولات غذایی و برخی محصولات فرآوری شده می تواند بخشی از استراتژی توسعه زنجیره ارزش باشد. البته این بخش نیازمند سرمایه گذاری، فناوری، استانداردسازی و شناخت بازارهای مصرف است.

اروپا همچنان قطب اصلی تجارت هندوانه است

از سوی دیگر، توزیع جغرافیایی صادرات هندوانه نشان می دهد: اروپا مهمترین منطقه صادراتی این محصول در جهان است. این بدان معناست که کشورهای اروپایی در سال 2025 حدود 1.36 میلیارد دلار هندوانه به بازارهای جهانی صادر کردند که معادل 54.2 درصد از کل صادرات جهانی است.

همچنین آمریکای شمالی با سهم 14.2 درصدی در رتبه دوم قرار دارد. کشورهای آسیایی نیز 11.2 درصد از صادرات هندوانه جهان را به خود اختصاص داده اند.

آمریکای لاتین، به استثنای مکزیک، از جمله کشورهای حوزه کارائیب، حدود 10.9 درصد سهم دارد. کشورهای آفریقایی نیز 8.9 درصد از صادرات جهانی را به خود اختصاص داده اند و اقیانوسیه با سهم 0.6 درصدی در انتهای جدول قرار دارد.

برتری اروپا در این بازار را نمی توان صرفا به دلیل تولید دانست. نزدیکی کشورهای تولیدکننده به بازارهای مصرف بزرگ، توسعه شبکه حمل و نقل، وجود زیرساخت سردخانه، استانداردهای بسته بندی و امکان انتقال سریع محصولات تازه از عوامل مهم موفقیت صادرکنندگان اروپایی است.