در سال‌های اخیر، ناترازی انرژی و افزایش نوسانات جوی، دو چالش موازی برای شبکه برق کشور ایجاد کرده‌اند. بر اساس اعلام سخنگوی وزارت صنعت، معدن و تجارت، عدم‌النفع صنایع ناشی از قطعی برق در سال ۱۴۰5 به حدود ۴۰۰ همت رسیده که نسبت به سال قبل از آن رشد قابل توجهی داشته است. در کنار این موضوع، پدیده‌های جوی فصلی از جمله رعد و برق‌های شدید بهاره و پاییزه نیز به یکی از عوامل مؤثر در آسیب‌دیدگی تأسیسات برقی تبدیل شده‌اند؛ موضوعی که کمتر مورد توجه عمومی قرار می‌گیرد اما پیامدهای فنی و مالی گسترده‌ای به همراه دارد.
افزایش تنش‌های اقلیمی و رشد آمار صاعقه در ایران
مناطق کوهستانی البرز و زاگرس از جمله نقاطی هستند که سالانه شاهد ثبت هزاران مورد تخلیه الکتریکی جوی هستند، رقمی که بخش قابل توجهی از آن به دکل‌ها، تأسیسات ارتباطی و ساختمان‌های بلند برخورد می‌کند. گزارش‌های هواشناسی نیز از افزایش فراوانی طوفان‌های فصلی در چند سال گذشته خبر داده‌اند، روندی که به گفته کارشناسان، احتمال برخورد صاعقه به زیرساخت‌های شهری و صنعتی را بیشتر کرده است.
استان‌های شمالی و مناطق کوهستانی کشور به‌طور خاص در معرض این پدیده قرار دارند. طوفان‌های تابستانی در برخی نقاط شمال کشور تا چند شبانه‌روز تداوم داشته و همراه با بارش‌های سنگین، بار الکتریکی قابل توجهی را به سمت زمین تخلیه کرده‌اند. این شرایط، لزوم بازنگری در تجهیز ساختمان‌ها و تأسیسات به سامانه‌های حفاظتی مناسب را بیش از پیش نمایان کرده است.
پیامدهای صاعقه برای تأسیسات و شبکه برق
خسارت‌های مالی و اختلال در تولید
آسیب‌دیدگی شبکه برق، صرف‌نظر از علت آن، معمولاً هزینه‌های مالی سنگینی به همراه دارد. مسئولان صنعت برق در گزارش‌های اخیر خود از خسارات میلیارد تومانی به تجهیزات و تأسیسات توزیع برق خبر داده‌اند که بخشی از این آسیب‌ها ناشی از نوسانات ولتاژی و اضافه‌بارهای ناگهانی است؛ پدیده‌ای که اصابت صاعقه نیز می‌تواند آن را تشدید کند. واحدهای صنعتی با فرآیند تولید پیوسته، به دلیل حساسیت بالای خط تولید نسبت به قطعی یا نوسان برق، بیشترین آسیب را از این‌گونه رخدادها متحمل می‌شوند.
تهدید برای تجهیزات حساس و مراکز داده
اضافه‌ولتاژهای ناشی از صاعقه با سرعتی بسیار بالا وارد شبکه می‌شوند، به‌گونه‌ای که تجهیزات حفاظتی معمول فرصت واکنش کافی پیدا نمی‌کنند. بر اساس مقالات فنی منتشرشده در این حوزه، این امواج می‌توانند پیش از عملکرد کلیدهای فشار قوی، عایق تجهیزات را از بین ببرند. مراکز داده، تأسیسات مخابراتی، بیمارستان‌ها و ساختمان‌های اداری مجهز به سرورها و تجهیزات الکترونیکی حساس، از جمله مکان‌هایی هستند که آسیب‌پذیری بالاتری در برابر این نوع اضافه‌ولتاژها دارند.
صاعقه‌گیر؛ خط دفاعی اول تأسیسات
عملکرد فنی صاعقه‌گیر
صاعقه‌گیر یا برقگیر، سامانه‌ای است که با ایجاد مسیر ایمن برای هدایت بار الکتریکی به زمین، از انتقال مستقیم انرژی صاعقه به سازه اصلی ساختمان یا تجهیزات برقی جلوگیری می‌کند. این سامانه‌ها با محدود کردن ولتاژ به حد مشخص و جذب انرژی امواج ضربه‌ای، احتمال آسیب به عایق‌بندی تجهیزات، ترانسفورماتورها و تابلوهای برق را کاهش می‌دهند. اتصال زمین مناسب، جزء جدایی‌ناپذیر این سامانه‌ها است و بدون آن، کارایی صاعقه‌گیر به‌شدت افت می‌کند.
الزامات قانونی نصب صاعقه‌گیر در ایران
بر اساس مبحث دهم مقررات ملی ساختمان که به تأسیسات برقی اختصاص دارد، نصب سامانه حفاظت در برابر صاعقه برای گروهی از ساختمان‌ها الزامی تعیین شده است. این الزام شامل ساختمان‌های مرتفع، مراکز حساس نظیر بیمارستان‌ها، مراکز داده و فرودگاه‌ها، و همچنین سازه‌های واقع در مناطق با فراوانی بالای صاعقه می‌شود. در مناطق کوهستانی یا پرآذرخش، حتی ساختمان‌های کم‌ارتفاع نیز بر اساس ارزیابی ریسک منطقه‌ای ممکن است مشمول این الزام قرار گیرند.
چرا انتخاب صاعقه‌گیر مناسب اهمیت دارد؟
با توجه به تنوع نوع صاعقه‌گیرها از نظر شعاع حفاظتی، جنس و استاندارد ساخت، انتخاب تجهیز متناسب با شرایط جغرافیایی و کاربری ساختمان، نقش تعیین‌کننده‌ای در اثربخشی سامانه حفاظتی دارد. کارشناسان تأکید می‌کنند که صرفاً نصب یک صاعقه‌گیر بدون در نظر گرفتن استاندارد اتصال زمین و شعاع پوشش، تضمین‌کننده ایمنی کامل نخواهد بود. در بازار تجهیزات برقی کشور، مجموعه‌هایی مانند آذانیر در حوزه تأمین این نوع تجهیزات فعالیت می‌کنند و اطلاعاتی درباره قیمت صاعقه‌گیر و مشخصات فنی مدل‌های مختلف در دسترس متقاضیان قرار می‌دهند. برای صاحبان ساختمان‌ها و صنایعی که قصد بروزرسانی سامانه حفاظتی خود را دارند، بررسی گزینه‌های خرید صاعقه‌گیر متناسب با استاندارد مبحث دهم، گامی است که پیش از فصل طوفان‌های فصلی توصیه می‌شود.
جمع‌بندی
رشد فراوانی طوفان‌های فصلی در کنار فشار مضاعف بر شبکه برق کشور، حساسیت موضوع حفاظت تأسیسات در برابر صاعقه را دوچندان کرده است. سامانه‌های صاعقه‌گیر، به‌عنوان یکی از راهکارهای شناخته‌شده در استانداردهای ساختمانی، می‌توانند بخش مهمی از این ریسک را کاهش دهند، مشروط بر آنکه بر اساس ارزیابی فنی صحیح و مطابق با الزامات مبحث دهم مقررات ملی ساختمان نصب و نگهداری شوند.
گفتگو در مورد این post