اصفهان؛ دومین استان آسیب‌دیده جنگ و کارگاه بزرگ بازسازی صنعتی ایران

بازار؛ گروه استان ها: وقتی از «جنگ تحمیلی سوم» و «جنگ رمضان» صحبت می کنیم، اعدادی که روی کاغذ نوشته شده اند، تنها گویای بخشی از واقعیت هستند. پشت هر شماره یک خط تولید است که از حرکت بازمانده است، کارگری که امنیت شغلی اش به خطر افتاده است و زنجیره تامین مختل شده است. استان اصفهان به عنوان قلب تپنده صنعت فولاد و پتروشیمی ایران در جریان این حملات زخم عمیقی خورد که عمق آن را در آمارهای رسمی می توان دریافت. بر اساس آخرین گزارش های ارائه شده در جلسه شورای برنامه ریزی و توسعه استان، میزان خسارت خود اعلامی واحدهای خسارت دیده در اصفهان بالغ بر ۳۷ تلاش (معادل ۳۷۰ هزار میلیارد ریال) برآورد می شود؛ رقمی که استان را از نظر میزان خسارت ریالی در رتبه اول کشور قرار داده است. در سطح کشور نیز آمارها حاکی از زیان 15 تا 20 میلیارد دلاری واحدهای تولیدی است و بیش از 4 هزار واحد تولیدی و بازرگانی در سراسر کشور از 10 تا 100 درصد خسارت دیده اند. اصفهان اما به گفته وزیر صنعت، معدن و تجارت، دومین استان آسیب دیده از نظر میزان خسارات جنگ، مهمترین خسارت به مجتمع فولاد مبارکه اختصاص دارد. مجموعه ای که ضریب اهمیت آن به تنهایی در صنعت کشور 37 درصد برآورد می شود. اکنون با گذشت ماه‌ها از آن روزهای سخت، اصفهان نه تنها به صحنه بازسازی، بلکه به «پایلوت ملی بازسازی پس از جنگ» تبدیل شده است. مدلی که قرار است تجربه آن به سایر نقاط کشور هم کشیده شود.

اصفهان با ثبت 37 خسارت خوداظهاری و انهدام کامل 77 واحد صنعتی رتبه نخست کشوری از نظر میزان ریالی خسارت در جنگ تحمیلی سوم را کسب کرده است.

نقشه زخم؛ روایتی آماری از عمق آسیب

برای درک ابعاد فاجعه باید از کلی گویی پرهیز کرد و به دل اعداد رفت. آمارهای رسمی ارائه شده از سوی مدیران ارشد استان تصویر دقیقی از پراکندگی و شدت خسارات را ترسیم می کند. در مجموع 2 هزار واحد درگیر بحران شده اند که از این تعداد 522 واحد صنعتی با اقدامات حمایتی و بازسازی توانسته اند به چرخه تولید بازگردند. اما 1430 واحد صنفی، صنعتی و معدنی همچنان با مشکلات عمیق ساختاری، ساختاری و تامین مواد اولیه دست و پنجه نرم می کنند. نکته تکان دهنده این است که بر اساس سایر آمارها از 1448 واحد صنعتی، تجاری، تولیدی و توزیعی که خسارت دیده اند، 77 واحد به طور کامل تخریب و 117 واحد بیش از 70 درصد خسارت دیده اند. این بدان معناست که بخش قابل توجهی از ظرفیت های صنعتی استان نه با تعمیر، بلکه با بازسازی از صفر مواجه است. در بعد انسانی بیش از 4 هزار نفر شغل خود را از دست داده اند. اگرچه این رقم در مقایسه با کل اشتغال استان ناچیز به نظر می رسد، اما معنایی جز فروپاشی اقتصادی در مقیاس محلی و خانواده های درگیر ندارد.

جدول: آسیب شناسی آسیب های صنعتی جنگ در اصفهان (۱۴۰۵)

(منبع: آمار ارائه شده در جلسه اسفند و شهریور شورای برنامه ریزی و توسعه استان اصفهان ۱۴۰۵)

آزادسازی 150 اوراق، تشکیل دو ستاد تخصصی فولاد و پتروشیمی و اعطای مشوق های گمرکی و مالیاتی از محورهای اصلی بسته حمایتی بازسازی صنایع آسیب دیده است.

از قول تا عمل؛ معماری مالی و حقوقی بازسازی

تجدید ساختار صنعتی در مقیاس میلیارد دلاری، بدون ساختار مالی و حقوقی منسجم، تبدیل به یک شعار می شود. خوشبختانه سیاست گذاران ایرانی از همان ماه های اول مسیر را بر اساس توان داخلی و سازوکارهای ویژه طراحی کرده اند. در گام اول دو ستاد تخصصی بازسازی صنایع فولاد و پتروشیمی در وزارت صلح تشکیل شد تا به جای اقدامات منفرد، یک فرماندهی واحد بر روند بازسازی نظارت کند. در گام دوم منابع بر اساس شدت آسیب اولویت بندی شدند. سید شمس الدین حسینی رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس مصوبه ای را ابلاغ کرد که بر اساس آن 150 اوراق برای بازسازی صنایع آسیب دیده صادر می شود. مقالاتی که موضوعاتی از واحدهای مسکونی تا بنگاه های اقتصادی را در بر می گیرد و اولویت تخصیص به استان ها و صنایعی است که بیشترین آسیب را دیده اند. این مدل تامین مالی به جای اتکای صرف به بودجه عمومی، از ظرفیت بازار سرمایه و ابزارهای بدهی استفاده می کند. رویکردی که سازمان بورس نیز با پیشنهاد ایجاد «صندوق مشارکت عمومی» و انتشار اوراق بهادار آن را تایید کرده است.

در بعد قانونی و اجرایی بسته تشویقی طراحی شده است که هدف آن کاهش بار هزینه های بازسازی بر دوش صنعتگران است. معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری اصفهان این بسته را شامل اعطای زمین در مجاورت شهرک های صنعتی به واحدهای آسیب دیده، معافیت واردات ماشین آلات و مواد اولیه و معافیت 100 درصدی و ترخیص سریع لوازم یدکی اعلام کرده است. وزیر حراست همچنین از تدوین 40 مصوبه مورد نیاز برای بازسازی خبر داد که برخی از آنها به وزارت حراست ابلاغ شده و شامل درخواست های مالیاتی، گمرکی و تعویق اقساط بانکی واحدهای آسیب دیده است. این مجموعه اقدامات نشان می دهد که دولت و مجلس بازسازی صنعتی را نه به عنوان هزینه، بلکه به عنوان یک سرمایه گذاری استراتژیک برای حفظ زنجیره ارزش کشور می دانند.

بر خلاف پیش بینی های اولیه چند میلیاردی و سه ساله، اکثر کوره های فولاد مبارکه به تولید بازگشته اند و هزینه بازسازی بسیار کمتر از برآوردها بوده است.

فولاد مبارک; قلب تپنده ای که دوباره می تپید

در میان تمام روایت های بازسازی، داستان فولاد مبارکه از همه الهام بخش است. این مجموعه که به گفته استاندار اصفهان «یک سیستم بزرگ اقتصادی و صنعتی است که از بخش معدن شروع شده و به تولید، صنایع پایین دستی، فناوری، صادرات و اشتغال امتداد می‌یابد» در جریان این حملات آسیب‌های سنگینی دیده است. به گفته مدیران این مجتمع، بیش از 50 موشک و بمب به مجتمع اصابت کرد و بخش‌هایی از فولاد، کوره، تاسیسات بخار و گاز و نیروگاه آسیب دید. برآوردهای اولیه از هزینه چند میلیارد دلاری برای بازسازی حکایت داشت و برخی کارشناسان خسارت وارده به صنعت فولاد کشور را تا 8 میلیارد دلار و زمان بازسازی کامل را حداقل سه سال برآورد کردند.

اما آنچه در عمل اتفاق افتاد فراتر از پیش بینی ها بود. سید شمس الدین حسینی رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس پس از بازدید از روند بازسازی اعلام کرد: بازگشت سریع فولاد مبارکه به مدار تولید فراتر از پیش بینی ها بود و هزینه بازسازی این مجموعه با خسارت چند میلیارد دلاری قابل مقایسه نیست. وزیر صامت نیز در گزارش خود به مجلس تایید کرد که «اکثر کوره‌های فولاد مبارکه که از چرخه تولید خارج شده بودند به چرخه تولید بازگشته‌اند و بقیه واحدها نیز وارد چرخه تولید می‌شوند». این سرعت یک معجزه نبود، بلکه نتیجه ترکیبی از آمادگی قبلی، مدیریت موثر بحران و اتکا به توان مهندسی داخلی بود. فولاد مبارکه قبل از جنگ با تکیه بر زیرساخت های قوی و نیروی انسانی متخصص در مسیر توسعه پایدار گام برمی داشت و اکنون این سرمایه انسانی و فنی احیا شده است. مدیران این مجموعه تاکید می کنند که بخش بزرگی از روند بازسازی با تلاش داخلی انجام شده و مصمم به پیشبرد آن “بدون وابستگی به حمایت های خارجی” هستند.

522 واحد به چرخه تولید بازگشته اند و 1430 واحد دیگر همچنان با نقدینگی، تامین مواد اولیه و آسیب های ساختاری دست و پنجه نرم می کنند.

چالش های پیش رو؛ از نقدینگی تا زنجیره تامین

با وجود دستاوردهای چشمگیر، چالش ها را نمی توان نادیده گرفت. زیرا بازسازی پایدار بدون شناخت موانع امکان پذیر نیست. اولین و جدی ترین چالش تامین نقدینگی است. فعالان اقتصادی استان بارها تاکید کرده اند که کمبود اعتبار و منابع لازم از سوی دولت یکی از مهمترین دغدغه های آنان بوده است. اگرچه انتشار 150 برگه همت گمی حائز اهمیت است، اما تزریق به موقع این منابع به واحدهای تولیدی موضوعی است که سرنوشت بازسازی را رقم می زند. چالش دوم تامین مواد اولیه واحدهای وابسته به کارخانه های مادر است. هنگامی که فولاد مبارکه آسیب می بیند، صدها واحد پایین دستی که مواد اولیه خود را از آن دریافت می کنند نیز از حرکت باز می مانند. وزیر اعتراف می کند که “خسارت به فولاد مبارکه می تواند بر فعالیت تعداد زیادی از واحدهای وابسته تاثیر بگذارد”. بنابراین، تجدید ساختار زنجیره تامین به اندازه بازسازی خود کارخانه مهم است. چالش سوم زمان است. برخی برآوردها حاکی از آن است که سه سال طول می کشد تا صنعت فولاد به طور کامل به شرایط قبلی خود بازگردد. در این میان حفظ سهم بازار، جلوگیری از نفوذ رقبای خارجی و مدیریت انتظارات مصرف کنندگان وظیفه ای است که بر دوش مدیران صنعتی و سیاست گذاران است.

انتخاب اصفهان به عنوان پایلوت ملی بازسازی پس از جنگ، فرصتی را برای تبدیل تجربه مدیریت بحران صنعتی به الگویی قابل تعمیم در سطح کشور فراهم کرده است.

از بازسازی صنعتی تا بازتعریف تاب آوری ملی

آنچه در اصفهان می گذرد فراتر از بازسازی یک استان یا یک صنعت است. این تجربه در حال تبدیل شدن به یک الگوی ملی برای تاب آوری صنعتی در برابر تهدیدات خارجی است. انتخاب اصفهان به عنوان «پایلوت ملی بازسازی» نشان از عزم نظام برای تبدیل این بحران به فرصت یادگیری سازمانی دارد. دستاوردهای این مسیر در سه سطح عمده می تواند موثر باشد: اول، تقویت امنیت اقتصادی از طریق کاهش وابستگی به ظرفیت های آسیب پذیر و توزیع هوشمندانه صنایع در جغرافیای کشور. دوم، بهبود ظرفیت فنی و مهندسی داخلی از طریق الزام بازسازی برای تکیه بر نیروی بومی، که می تواند منجر به جهش فناوری در صنایع نیروگاهی، متالورژی و اتوماسیون شود. و سوم، الگوسازی برای مدیریت بحران به گونه ای که ستادهای تخصصی، اسناد مالی و مشوق های قانونی تبدیل به یک «جعبه ابزار» استاندارد برای آینده شوند. جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر این سرمایه انسانی و عزم ملی نشان داده است که حتی در سخت ترین شرایط نیز می تواند مسیر پیشرفت را بازسازی کند. فولاد مبارکه که روزگاری قلب تپنده صنعت ایران نامیده می شد، امروز تنها یک کارخانه نیست، بلکه نماد اراده ملی برای عبور از بحران و ساختن آینده ای مقاوم تر است.