این آمیب مغزخوار واقعاً دنبال مغز شما نیست

اگرچه پروتیست تک سلولی Naegleria fowleri معمولاً هیچ خطری ایجاد نمی کند، اما اگر از طریق حفره بینی وارد بدن شود و به مغز برسد، عفونت بسیار کشنده ای ایجاد می کند.

با توجه به نادر بودن این آمیب مغز خوار، دانشمندان می خواستند بدانند چرا در حالی که منبع غذایی آن در مغز نیست، به سمت مغز حرکت می کند. مطالعات جدید نشان می دهد که این موجود علاقه زیادی به فضاهای بسته دارد. رفتاری که می تواند عواقب ناگواری در بدن انسان داشته باشد.

اوایل این ماه، وزارت بهداشت لوئیزیانا از مرگ غم انگیز یک پسر بچه 8 ساله که در دریاچه کلیبورن در نزدیکی شهر کوچک هومر در حال شنا بود خبر داد. علت مرگ یک عفونت بسیار نادر بود. آمیب آزاد Naegleria fowleri از طریق حفره بینی وارد مغز کودک شد و باعث بیماری معروف به مننگوآنسفالیت آمیب اولیه یا PAM شد. عفونتی که در نهایت منجر به مرگ او شد. کمی بیش از یک هفته بعد، مقامات کارولینای شمالی مورد دیگری از آمیب مغزخوار را گزارش کردند. این بار یک نوجوان درگیر شد و همچنان در وضعیت بدی قرار داشت.

اگرچه دو مورد در دو هفته می تواند نگران کننده به نظر برسد، PAM هنوز یک بیماری فوق العاده نادر است. بر اساس داده های مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری های ایالات متحده، از سال 1962 تا 2024، تنها 167 مورد عفونت گزارش شده است. متأسفانه این بیماری تقریباً همیشه برای مبتلایان کشنده است و از میان این 167 نفر تنها 4 نفر زنده مانده اند.

چرا آمیب وارد مغز می شود؟

با وجود نام مستعار ترسناک آمیب مغزخوار، N. fowleri به طور معمول یک موجود بی ضرر در نظر گرفته می شود. این آمیب در آب شیرین و خاک در سرتاسر جهان زندگی می کند و اگر فردی آن را ببلعد نمی تواند باعث عفونت شود. مشکل زمانی شروع می شود که آمیب وارد حفره بینی می شود و از صفحه نمایش عبور می کند. استخوانی که بینی را از مغز جدا می کند. و به بافت مغز برسد. نکته عجیب این است که غذای اصلی این آمیب یعنی باکتری در مغز انسان وجود ندارد. بنابراین سوال اصلی این است که چرا اصلاً به سمت مغز حرکت می کند.

یک مطالعه جدید منتشر شده در پایگاه داده bioRxiv مسیر بیماریزایی N. fowleri را بررسی کرد. از آنجایی که کار مستقیم با ارگانیسمی که می تواند مغز انسان را آلوده کند خطرناک است، محققان آزمایشات خود را با گونه نزدیک و بی ضرر Naegleria gruberi انجام دادند. گونه ای که رفتارها و ترجیحات مشابهی دارد.

در آزمایشگاه، دانشمندان یک سری کانال مصنوعی با ضخامت تنها 2 تا 8 میکرومتر ساختند. ابعادی شبیه به فضاهایی که آمیب هنگام حرکت از حفره بینی به مغز باید از آنها عبور کند. هیچ یک از آمیب ها وارد باریک ترین کانال ها نشدند، اما در کانال های 4، 6 و 8 میکرومتری، سرعت حرکت آنها تقریباً دو برابر بیشتر از زمانی بود که آزادانه در محیط حرکت می کردند. به زبان ساده، به نظر می رسد که این پروتیست های تک سلولی به طور فعال به فضاهای محدود کشیده می شوند.

محققان در مقاله خود نوشتند:

این آمیب ها به طور فعال به دنبال فضاهای محدود هستند و ترجیح آشکاری برای محیط های بسته نشان می دهند. هنگامی که در کانال های باریک جاسازی می شوند، در فواصل میلی متری با سرعت بالا و تقریباً بدون تغییر جهت حرکت می کنند. سلول های ناگلریا نیز در داخل کانال ها سریع تر و پایدارتر از سطوح صاف حرکت می کردند.

یک اشتباه مرگبار تکاملی

مهمترین نظریه محققان این است که کشندگی N. fowleri برای انسان نتیجه یک پیامد ناخواسته مکانیسم تکاملی این آمیب است. این ارگانیسم در طول تکامل خود به ورود به فضاهای باریک بین رسوبات در کف دریاچه ها عادت کرد تا باکتری های مورد نیاز خود را پیدا کند. هنگامی که همان آمیب وارد حفره بینی انسان می شود، در واقع به رفتار عادی معمول خود ادامه می دهد. وارد شکاف های باریک می شود و در جستجوی غذا حرکت می کند. مسیر این جستجو متأسفانه می تواند مستقیماً به مغز ختم شود.

پس از رسیدن به مغز، عفونت می تواند زنجیره ای از علائم شدید ایجاد کند. از گیجی و تشنج گرفته تا توهم و کما. در نهایت حدود 95 درصد موارد منجر به مرگ می شود. کاترینا ول، زیست شناس سلولی در دانشگاه ماساچوست و نویسنده اصلی این مطالعه، به Science گفت.

وقتی این آمیب‌ها وارد قسمت‌های بالایی سینوس‌های شما می‌شوند، وضعیت واقعاً بدی است. آنها فقط کاری را انجام می دهند که برای انجام آن تکامل یافته اند. این به معنای جست‌وجوی گوشه‌ها و شکاف‌هایی است که انتظار باکتری‌های مورد نیازشان را دارند.

تغییرات آب و هوایی و افزایش خطر

مواجهه با این آمیب مغزخوار احتمالاً بسیار نادر باقی خواهد ماند، اما تغییرات آب و هوایی می تواند تعداد و وسعت این موارد را کمی افزایش دهد. گرم شدن هوا باعث افزایش دمای دریاچه ها، رودخانه ها و نهرها در مناطق شمالی می شود. مناطقی که قبلا هیچ موردی از عفونت N. fowleri ثبت نشده بود.

افزایش دما باعث افزایش میزان سیانوباکتری ها می شود. موجوداتی که یکی از منابع اصلی غذایی این آمیب هستند. از طرفی امواج گرما طولانی تر و شدیدتر باعث می شود افراد بیشتری برای خنک شدن به مناطق تفریحی با آب شیرین بروند و همین موضوع احتمال تماس انسان با این آمیب آبزی را افزایش می دهد.

در حال حاضر، درمان قطعی برای PAM وجود ندارد، اما درک بهتر از رفتار این پروتیست و دلیل حرکت آن به بافت‌های مغزی می‌تواند به متخصصان کمک کند تا عفونت را در مراحل اولیه تشخیص دهند. قبل از اینکه فرصت مبارزه با بیماری از دست برود.