بازار؛ گروه استان ها: همدان با تولید سالانه حدود 55 تا 60 هزار تن سیر، 80 هزار تن گردو و رتبه اول کشور در تصفیه و بسته بندی کشمش یکی از قطب های کشاورزی ایران محسوب می شود. اما بخش قابل توجهی از این محصولات به صورت خام یا فله از استان صادر می شود و در مقصد نهایی با برند تولیدکنندگان سایر استان ها یا شرکت های خارجی به بازار عرضه می شود. موضوع اصلی، تولید نیست؛ بلکه ناتمام ماندن ارزش از مزرعه تا سفره جهانی است.
سیر، گردو و کشمش همدان سه محصول راهبردی و تولیدی استانی هستند که هر از مزیت طبیعی، تجربه و شهره بودن در بازارهای منطقهای هستند. بر اساس داده های سازمان جهاد کشاورزی استان، میزان تولید سیر همدان در سال حدود 55 تا 60 هزار تن است، تولید گردو با تولید حدود 80 هزار تن رتبه اول استان را در کشور و ملایر با بیش از 48 واحد پالایش و بسته بندی رتبه اول کشور را دارد.
اما آمار صادرات نشان می دهد که ارزش افزوده این محصولات به طور کامل در استان حفظ نشده است. بر اساس آمارهای سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، همدان ۲۳۵ هزار تن انواع محصولات کشاورزی به ارزش بیش از ۳۳۴ میلیون دلار صادر می کند که کشمش، سیر و گردو در میان اقلام اصلی آن قرار دارند. اما بخشی از این صادرات به صورت محصول خام، فله یا با هویت تجاری غیر همدانی انجام می شود.
|
محصول |
|
|
|
|
سیر |
|
|
|
|
گردو |
|
|
|
|
کشمش |
|
|
|
شهرستان همدان به تنهایی حدود 19 هزار و 500 تن سیر تولید می کند و مسئولان جهاد کشاورزی کیفیت، طعم و عطر این محصول را ظرفیتی برای حضور در بازارهای داخلی و خارجی می دانند. اما مشکل اینجاست که کیفیت محصول به تنهایی به معنای سهم بیشتر از بازار جهانی نیست. آنچه قیمت و سهم بازار را تعیین میکند، بستهبندی استاندارد، ردیابی محصول، برند قابل اعتماد، شبکه و قابلیت شناسایی مستقیم است.
راه اندازی «شهرک تخصصی سیر» با هدف فرآوری، بسته بندی و صادرات گام مهمی برای تغییر این الگو است. اگر این طرح با طرح همدان بر برند مشترک «سیر»، استانداردهای قابل تشخیص، آزمایشگاههای کنترل کیفیت و تشخیص مستقیم، میتوان از سیر همدان یک محصول تولیدی با ویژگی خاص بسازد.
کشمش ملایر با بیش از 48 واحد پالایش و بسته بندی رتبه نخست کشور را در این زمینه دارد و سهم قابل توجهی از صادرات غیرنفتی استان همدان را به خود اختصاص داده است. اما چالش اصلی، تبدیل فرآوری به برندی مستقل است.
اما زنجیره ارزش گردو تویسرکان با یک پارادوکس مواجه است: محصولی با شهرت جهانی، اما بدون آمار رسمی و شفاف از صادرات مستقیم. گزارشهای مشخص محلی میسازند که بخش عمدهای از گردوی تویسرکان بهصورت چمدانی و تهلنجی انجام میشود و آمار رسمی اتکایی از حجم استخراج آن وجود ندارد.
این وضعیت سه پیامد دارد: اول اینکه کشاورز و باغدار در انتهای زنجیره می مانند و سود اصلی نصیب واسطه ها می شود. دوم اینکه برند «گردوی تویسرکان» به راحتی قابل جعل و سوء استفاده در بازارهای خارجی است. و سوم اینکه استان از فرصت ایجاد اشتغال در بسته بندی، لجستیک، بازرگانی، تبلیغات و بازاریابی دیجیتال محروم است.
گردوی تویسرکان باید از یک نام جغرافیایی به یک نام تجاری تبدیل شود. برندی که هویت خود را با بسته بندی یکنواخت، استاندارد وزن، تاریخ برداشت، کد رهگیری و حضور در بازارهای هدف حفظ می کند. آزمایش نشان می دهد که محصولات کشاورزی بدون برند، در نهایت به بازارهای اولیه تبدیل می شوند، نه کالای نهایی با حاشیه سود بالا.
کشمش ملایر; ظرفیت فرآوری بالا، چالش مالکیت برند
ملایر در زمینه تصفیه و بسته بندی کشمش رتبه اول کشور را دارد و بیش از 48 واحد پالایش و بسته بندی در این شهرستان فعال است. کشمش ملایر دارای نشان جغرافیایی ثبت جهانی است و به بازارهای اروپای شرقی، کشورهای حوزه خلیج فارس، عراق و برخی کشورهای حوزه یورو صادر می شود.
انگور ملایر نیز پایه این ارزش است. این شهرستان با بیش از 12 هزار هکتار باغ انگور، سالانه 304 هزار تن انگور تولید می کند که 70 درصد آن به کشمش تبدیل می شود. این بدان معناست که مالر نه تنها یک تولید کننده محصول است، بلکه ظرفیت قابل توجهی برای تبدیل انگور به کشمش، آب میوه، سرکه و سایر محصولات با ارزش افزوده دارد.
بر اساس آمارهای منتشر شده، کشمش ملایر بیشترین تعداد استان غیرنفتی را دارد و از 29 میلیون دلار استان همدان، 72 میلیون دلار به کشمش ملایر می رسد. این عدد نشان می دهد که کشمش می تواند موتور اصلی صادرات محصولات کشاورزی استان باشد به شرطی که زنجیره صادرات از مالکیت تولیدکننده و برند داخلی عبور کند.
همدان در حال حاضر ۴۶۲ واحد فعال در حوزه ذخیره سازی، نگهداری، فرآوری و تبدیل محصولات کشاورزی است که مجموع ظرفیت آنها بیش از ۴.۶ میلیون تن است. همچنین بیش از 108 واحد سردخانه با ظرفیت حدود 330 هزار تن در استان در حال فعالیت است.
طرح توسعه این بخش نیز جدی است: مجوز 280 واحد جدید صادر شده است و پیش بینی می شود تعداد واحدهای صنایع تبدیلی استان تا پایان برنامه هفتم به بیش از 740 واحد و ظرفیت آنها به بیش از 7.5 میلیون تن برسد. در نیمه اول سال 46 پروانه در حوزه صنایع تبدیلی و غذایی صادر شد که از این تعداد 9 پروانه بهره برداری با ظرفیت 110 هزار و 790 تن و 37 جواز تاسیس به ظرفیت 132 هزار و 415 تن صادر شد.
|
شاخص |
وضعیت فعلی |
|
|
|
462 یک |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
این ظرفیت ها نشان می دهد که همدان از نظر زیرساخت های فیزیکی آماده حرکت به سمت اقتصاد پردازش محور است. اما سرمایه گذاری در سردخانه و کارخانه، بدون توسعه بازاریابی، طراحی بسته بندی، شرکت در نمایشگاه های بین المللی و ایجاد برند صادراتی، تنها باعث افزایش ظرفیت ذخیره سازی می شود. نه سهم استان را از ارزش نهایی محصول.
همدان 462 واحد صنایع تبدیلی فعال با ظرفیت بیش از 4.6 میلیون تن دارد و در نظر دارد تا پایان برنامه هفتم توسعه این تعداد را به بیش از 740 واحد و ظرفیت را به بیش از 7.5 میلیون تن برساند.
ریشه موضوع در چند حلقه از زنجیره ارزش است. اول اینکه فرهنگ خام فروشی و عمده فروشی هنوز در بخشی از بازار حاکم است. چراکه فروش سریع، خطر نگهداری را میدهد، همه کشاورزان را نیز محدود میکند. دوم، واحدهای فرآوری کوچک و متوسط توان مالی و تخصصی لازم برای مستقیم در بازارهای احتمالی را دارند.
در گردو تویسرکان، ضعف آمار رسمی صادرات و گسترش فروش چمدانی، نشان از خروج بخشی از محصول از مسیرهای غیررسمی یا غیرقابل ردیابی دارد. این وضعیت علاوه بر کاهش درآمد رسمی استان، امکان سیاستگذاری دقیق، حمایت از هدفمند و معرفی برند واقعی گردوی تویسرکان را نیز میکند.
توسعه برندسازی، بسته بندی استاندارد و صادرات مستقیم می تواند سیر، گردو و کشمش همدان را از یک محصول خام به یک محصول صادراتی با ارزش افزوده بالا و هویت ملی تبدیل کند.
برای ایران مسئله همدان بیش از یک مسئله استانی است. که در تولید محصولات کشاورزی موفق می شود، معمولاً بر ارزش، برند ملی و تمرکز مستقیم دارند؛ نه بر فروش حجم بالای محصول خام. همدان می تواند به یکی از نمادهای این تغییر الگو تبدیل شود.
نقشه راه؛ از مزرعه تا برند جهانی
همدان برای برون رفت از این معما نیازمند یک برنامه زنجیره ارزش جامع است که در آن تولید، فرآوری، بسته بندی، لجستیک، برندسازی و صادرات ادغام شده باشد. محورهای پیشنهادی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- ثبت و حمایت از برندهای جمعی «سر همدان»، «گردو تویسرکان» و «کشمش ملایر» در بازارهای هدف.
- راه اندازی یک پلت فرم صادرات مستقیم دیجیتال برای اتصال باغداران و پردازنده ها به خریداران خارجی
- حمایت از برندهای خصوصی و تعاونی های صادراتی به جای اتکا به واسطه های بین استانی
همدان در حال حاضر 462 صنعت تبدیلی فعال دارد و قصد دارد این تعداد را به بیش از 740 واحد برساند. اگر این توسعه با برندسازی و توسعه مستقیم همراه شود، استان میتواند از «تولیدکننده» به «بازارکننده جهانی» تبدیل شود.















گفتگو در مورد این post