بازار؛ گروه آب و انرژی: در چند روز گذشته برخی منابع آمریکایی از کاهش چشمگیر نفتکش های خالی در حرکت به سمت خلیج فارس خبر دادند. بر اساس این گزارش ها، مجموع تانکرهای نفتی بسیار بزرگ حامل نفت خام و نفت متوسط که در حالت خالی به سمت منطقه خلیج فارس حرکت می کردند، از اواخر مرداد ماه 1405 حدود 40 درصد کاهش یافته است. بازارها یک مقام آگاه در شرکت رصد با اشاره به خالی نبودن شناورها تاکید کرده است که منطقه در حال حاضر تانکر خالی کافی برای انتقال نفت خام به بازارهای خارجی ندارد. این کمبود در زمانی رخ می دهد که برخی از مالکان کشتی به دلیل خطرات امنیتی از عبور مستقیم از تنگه هرمز خودداری می کنند و مجبور به دریافت محموله در دریای عمان از طریق انتقال کشتی به کشتی می شوند. فرآیندی زمان بر و پرهزینه که ظرفیت پشتیبانی حمل و نقل موجود را بیش از پیش فرسوده کرده است.
آنچه اهمیت این توسعه را دو چندان می کند، ارتباط آن با استراتژی بلندمدت مقاومت فعال است. در ماههای گذشته، یکی از اهداف اصلی فشار میدانی به شناورهای نفت و گاز در خلیج فارس و تنگه هرمز، تنها ضربه زدن به یک یا چند کشتی نبود، بلکه کاهش تعداد نفتکشهای در خدمت دشمن بود. اکنون آمارها نشان می دهد که این هدف به شکل محسوسی در حال تحقق است. کاهش 40 درصدی ظرفیت تانکرهای خالی به این معناست که حتی اگر نفت از تاسیسات تولید به ساحل برسد، ابزار کافی برای انتقال آن به بازارهای جهانی وجود ندارد. این همان حلقه مفقوده ای است که زنجیره تامین دشمن را در بحرانی ترین نقطه ممکن، یعنی حلقه نهایی حمل و نقل دریایی هدف قرار می دهد.
آمارهای ماهواره ای حاکی از آن است که تردد کشتی های تجاری در تنگه هرمز در هفته دوم آبان ماه 1405 با افت 94.9 درصدی به 27 و تردد کشتی های نفتکش با افت 97.7 درصدی تنها به 7 فروند کشتی کاهش یافته است. این ارقام عملاً به معنای تعطیلی تقریباً کامل شریان انرژی جهان برای ناوگان دشمن است.
هرمز؛ آبراه تقریبا خالی بود
آمار رسمی کشتیرانی میزان این فروپاشی را نشان می دهد. بر اساس اطلاعات ماهواره ای منتشر شده در گزارش هفتگی یک موسسه نظارت بر کشتیرانی، در هفته دوم تا هشتم آبان ماه 1405 تنها 27 کشتی تجاری از تنگه هرمز عبور کرده اند. این در حالی است که در مدت مشابه سال گذشته این تعداد 527 بوده است.به عبارت دقیق تر، تردد کشتی های تجاری در این آبراه استراتژیک با افت 94.9 درصدی مواجه بوده است. این فاجعه پشتیبانی حملونقلی از دشمن در بخش نفتکشها عمیقتر است: در همین بازه زمانی تنها 7 نفتکش از تنگه هرمز عبور کردهاند در حالی که سال گذشته 305 نفتکش از این گذرگاه عبور کردهاند. این به معنای کاهش 97.7 درصدی ترافیک تانکرهای نفتی در حیاتی ترین شریان انرژی جهان است.
چنین آماری نشان می دهد که نه تنها جریان نفت، بلکه ابزار انتقال آن نیز در آستانه فلج کامل است. وقتی نفتکشی برای بارگیری وجود نداشته باشد، حتی اگر نفت تاسیسات تولید به ساحل برسد، عملا خارج شدن از منطقه و رسیدن به دست مشتریان غیرممکن است. این همان حلقه مفقوده ای است که استراتژی بلندمدت مقاومت فعال به دنبال آن است. در چنین شرایطی تداوم این وضعیت هر روز هزینه فزاینده ای را بر دوش اقتصادهای وابسته به صادرات نفت خلیج فارس تحمیل می کند و قدرت سیاسی آنها را برای همراهی با سیاست های خصمانه آمریکا کاهش می دهد. به عبارت دیگر خلیج فارس و تنگه هرمز به عرصه ای برای سنجش اراده و توان حمایت از حمل و نقل تبدیل شده است. عرصه ای که در آن برتری با طرفی است که می تواند زنجیره تامین طرف مقابل را تحت فشار قرار دهد.
مهر و آبان 1405 بدترین ماهها برای حمله به کشتیهای تجاری در هرمز از آغاز جنگ بوده است. 28 حمله تایید شده در یک ماه و در مجموع 113 حمله از فوریه 1404. بیش از 30 نفتکش بسیار بزرگ نیز در این حملات آسیب دیدند.
اوج جدید حملات و معادله فرسایش
کاهش تانکرها در خلاء اتفاق نیفتاد. آمار موسسه تحقیقات سیاست خاور نزدیک آمریکا نشان میدهد که مهر و آبان 1405 بدترین ماهها برای حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و آبراههای اطراف آن از زمان آغاز جنگ در بهمن 1404 بوده است. در این ماه، 28 حمله تایید شده به ثبت رسیده است که تعداد کل حملات از زمان شروع جنگ را به 11 نفر رسانده است. تنگه هرمز و خاورمیانه گسترده تر به 120. مهمتر از آن، در میان اهداف، بیش از 30 نفتکش بسیار بزرگ آسیب دیده اند که هر کدام ظرفیت حمل حدود دو میلیون بشکه نفت خام را دارند. این عدد معادل حدود 3.5 درصد از کل ناوگان جهانی این نوع نفتکش ها است.
فراتر از آمار، داده های یک نشریه تخصصی دریانوردی نشان می دهد که تنها در ماه گذشته 37 حمله در تنگه هرمز رخ داده است و حداقل 14 حمله در این ماه تایید شده است. این روند فرسایشی دقیقاً منطقی را بازتولید می کند که در ماه های اخیر صبر استراتژیک نامیده می شود: هدف نهایی صرفاً منفجر کردن یک کشتی نیست، بلکه تحمیل هزینه فزاینده بر ماشین پشتیبانی حمل و نقل دشمن است تا زمانی که این چرخه برای او غیرقابل تحمل شود. در این معادله، هر حمله موفقیت آمیزی نه تنها یک کشتی، بلکه یک گزینه لجستیکی را نیز از دشمن می گیرد و او را مجبور می کند برای ایمن کردن عبور بهای بیشتری بپردازد. مجموع این هزینه ها در نهایت منجر به کاهش قدرت اقتصادی و سیاسی دشمن و یارانش می شود.
اقتصاد جنگی؛ زمانی که هزینه پوشش ریسک بیشتر از سود باشد
فشار بر زنجیره تامین اقتصاد حمل و نقل دریایی را نیز متحول کرده است. در ماههای اوج بحران، نرخ اجاره روزانه نفتکشها در برخی مسیرها از مرز یک میلیون دلار عبور کرد و تولیدکنندگان منطقه برای جذب شناورها، تخفیفهای قابل توجهی را در مقایسه با نفت معیار دریای شمال ارائه کردند. اما اکنون با کاهش تعداد تانکرهای خالی، این معادله پیچیده تر شده است. از یک طرف، نرخ حمل و نقل نسبت به رکوردهای اخیر کمی کاهش یافته است، اما از سوی دیگر، کمبود شناور به این معنی است که هر نفتکش موجود قدرت چانه زنی بی سابقه ای دارد. این گلوگاه عرضه شناور هزینه هر بشکه نفت تحویلی به مشتریان را افزایش می دهد و حاشیه سود متحدان منطقه ای آمریکا را از بین می برد.
ترکیبی از فقدان نفتکش، قیمت بالای نفت و هزینه های بالای حمل و نقل، چرخه ناامیدکننده ای را برای اقتصادهای وابسته به صادرات نفت خلیج فارس ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، شرکتهای بزرگ نفتی در منطقه مجبورند بین پرداخت هزینههای سرسامآور برای پوشش ریسک و کاهش تولید یکی را انتخاب کنند. انتخابی که هر دو شاخه برای موقعیت اقتصادی و سیاسی آنها در بازار جهانی انرژی مضر است. این فشار اقتصادی به تدریج به فشار سیاسی تبدیل می شود و متحدان منطقه ای آمریکا را نسبت به سیاست های خصمانه واشنگتن بیشتر محتاط می کند.
استراتژی انتقال کشتی به کشتی به خارج از تنگه هرمز که توسط بازیگران منطقه ای برای دور زدن خطرات امنیتی استفاده می شد، اکنون در آستانه اشباع قرار دارد. با کاهش 40 درصدی نفتکش های خالی در مبدا، حتی ظرفیت انتقال در دریای عمان برای تخلیه کامل محموله کافی نیست.
استراتژی انتقال کشتی به کشتی؛ مسکن موقت
در مواجهه با محاصره عملی تنگه هرمز، بازیگران منطقه به راه حل های جایگزین روی آورده اند. یکی از این راهکارها تخلیه محموله به خارج از تنگه و انتقال آن به نفتکش های دیگر در دریای عمان یا نزدیک یکی از بنادر جنوبی خلیج فارس است. یک شرکت نفت منطقه ای حتی به خریداران پیشنهاد داده است که محموله های نفت خام خود را از طریق انتقال کشتی به کشتی در خارج از تنگه تحویل بگیرند. شرکت نظارت بر حرکت کشتیها نیز تأیید میکند که تعداد کشتیهایی که محمولههای خود را به سایر کشتیهای خارج از خلیج فارس منتقل میکنند همچنان زیاد است و همین امر باعث شده تا صادرات محدود ادامه یابد.
با این حال، این روش محدودیت های جدی نیز دارد. انتقال کشتی به کشتی فرآیندی کند، پرهزینه و وابسته به در دسترس بودن کشتی های یدکی در خارج از منطقه است. وقتی ظرفیت تانکرهای خالی نفت در منبع تا 40 درصد کاهش یابد، دیر یا زود گلوگاه به خارج از تنگه گسترش می یابد. مسئول شرکت رصد هشدار داد که صحبت از انتقال نفت به دریای عمان از طریق تنگه هرمز است، اما به نظر می رسد نفتکش های کافی برای انتقال نفت از دریای عمان به بازارهای جهانی وجود ندارد. این جمله معنایی جز این ندارد که راه حل موقت انتقال کشتی به کشتی نیز در آستانه اشباع است و پنجره فرار دشمن از فشار به سرعت بسته می شود. در واقع هر راه حل جایگزینی که دشمن برای دور زدن تنگه هرمز اتخاذ کند به هدف جدیدی تبدیل می شود و هزینه مضاعفی بر او تحمیل می کند.
ایران با ایجاد کنترل میدانی بر تنگه هرمز و اتخاذ استراتژی فرسایش هدفمند، ابتکار راهبردی را در حیاتی ترین گلوگاه انرژی جهان به دست گرفته است. کاهش نفتکش ها و اوج جدید حملات، هزینه ادامه سیاست های خصمانه را برای دشمن بسیار افزایش داده و قدرت بازدارندگی ایران را در معادلات انرژی جهانی تثبیت کرده است.
ایران؛ از فشار میدانی تا ابتکار استراتژیک
همه این تحولات را میتوان در چارچوبی که از ابتدای تشدید تنشها در شهریور 1405 ترسیم کرد، فهمید: هدف نهایی فقط ضربه زدن به یک یا چند کشتی نیست، بلکه از بین بردن حمایتهای حملونقلی و اقتصادی طرف مقابل برای ادامه صادرات نفت و در نتیجه افزایش هزینههای سیاسی و اقتصادی ادامه سیاستهای خصمانه جمهوری اسلامی ایران است. کاهش 40 درصدی تانکرهای خالی، اوج جدید حملات در مهر و آبان و کاهش نزدیک به 98 درصدی تردد نفتکش ها در هرمز، همگی نشانه هایی از کارآمدی این راهبرد در عرصه عمل است.
برای ایران، این وضعیت یک دستاورد استراتژیک چند لایه به همراه دارد. اول اینکه قدرت بازدارندگی ایران را در حساس ترین نقطه اقتصاد جهانی تثبیت می کند و هر گونه ماجراجویی نظامی علیه کشور را با هزینه غیرقابل پیش بینی برای اقتصاد جهانی مواجه می کند. دوم، ابزارهای فشار علیه متحدان منطقه ای آمریکا را تقویت می کند. کشورهایی که اکنون نه تنها با خطر امنیتی، بلکه با کمبود شناور فیزیکی برای صادرات نفت خود مواجه هستند. سوم، ایران را در موقعیت ابتکار راهبردی قرار می دهد. زیرا در حالی که دشمن در تامین امنیت عبور و مرور نفتکش ها با مشکل مواجه است، ایران با تکیه بر ناوگان جایگزین و روش های مبتکرانه انتقال، مسیرهای جایگزینی را برای تجارت انرژی خود ایجاد کرده است.
در مجموع آنچه امروز در خلیج فارس و دریای عمان اتفاق می افتد، یک بحران تصادفی نیست، بلکه نتیجه منطقی برخورد اراده هاست. رویارویی که در آن طرفی که بر زنجیره تامین پشتیبانی دشمن تسلط دارد دست برتر را در دست دارد. آمارهای جدید نشان می دهد که این برگ به تدریج در حال جابجایی است. ایران با تکیه بر صبر استراتژیک و درک دقیق تنگناهای اقتصاد جهانی توانسته است معادله قدرت را در حیاتی ترین آبراه انرژی جهان به زیان نظم تحمیلی آمریکا تنظیم کند. ادامه این مسیر نه تنها امنیت ملی ایران را تقویت می کند، بلکه جایگاه ایران را به عنوان یک بازیگر تعیین کننده در معادلات انرژی و امنیت جهانی تثبیت می کند.

















گفتگو در مورد این post