بازار؛ گروه اقتصاد دیجیتال: در 24 نوامبر 1405، واشنگتن میزبان رویدادی بود که وزارت امور خارجه ایالات متحده آن را آغاز مرحله جدیدی از یک اتحاد فناوری نامید. نمایندگان ایالات متحده، استرالیا، هند، اسرائیل، ژاپن، کره جنوبی، قطر، سنگاپور، امارات متحده عربی و بریتانیا “اعلامیه سانفرانسیسکو در مورد بنیادهای امن برای رفاه پایدار” را امضا کردند. سندی که در چارچوب ابتکار «صلح سیلیکون» و با هدف حفاظت مشترک از فناوریهای حساس و زیرساختهای حیاتی زنجیره تأمین هوش مصنوعی تدوین شده است. این توافق نقطه عطفی در رقابت فناوری آمریکا و چین است و پیامدهای آن فراتر از بازار تراشه ها می رود و به قلب معادلات ژئوپلیتیک خاورمیانه و امنیت اقتصادی ایران می رسد.
ابتکار صلح سیلیکون چگونه متولد شد؟
ابتکار صلح سیلیکون در دسامبر 1404 توسط معاون وزیر امور خارجه ایالات متحده در امور اقتصادی تأسیس شد. نام آن ترکیبی از کلمه لاتین “صلح” و “سیلیکون” است، ماده ای که برای ساختن تراشه ها به سیلیکون می رود. این مقام آمریکایی منطق این ابتکار را به صراحت بیان کرده است: اگر قرن بیستم با نفت و فولاد سپری شد، قرن بیست و یکم با قدرت محاسباتی و مواد معدنی تغذیه کننده آن سپری خواهد شد. این ابتکار در اولین نشست خود در دسامبر 1404 با امضای هفت کشور آغاز شد و در نشست دوم در ژوئن 1405، ده امضاکننده دیگر از جمله اتحادیه اروپا و آلمان به آن پیوستند.
بیانیه سانفرانسیسکو که در 24 آبان 1405 امضا شد، گامی فراتر از بیانیه های کلی قبلی است. امضاکنندگان توافق کردند که فهرست مشترکی از فناوریها و زیرساختهای هوش مصنوعی که نیاز به حفاظت از چین دارند، تهیه کنند و پنج گروه کاری را برای اجرای این تعهدات تشکیل دهند: چارچوبهای خط مشی نوآورانه، پذیرش هوش مصنوعی در بخشهای کلیدی، همکاری زنجیره تامین، مراکز امنیتی زنجیره تامین، و امنیت و انعطافپذیری هوش مصنوعی. این توافق نامه از نظر قانونی الزام آور نیست و یک «توافق» یا «معاهده» تلقی نمی شود، اما وزن سیاسی آن ناشی از هم افزایی کنش جمعی اعضا است.
ابتکار صلح سیلیکون در 24 آبان 1405 با امضای بیانیه سانفرانسیسکو وارد مرحله اجرا شد. این توافقنامه که ایالات متحده و 9 شریک آن را موظف می کند فهرست مشترکی از فناوری های حساس تهیه کنند و پنج گروه کاری برای محافظت از زنجیره تامین هوش مصنوعی در برابر چین تشکیل دهند، اگرچه از نظر قانونی الزام آور نیست و وزن آن ناشی از اقدام جمعی اعضا است.
چین در قلب گلوگاه مواد کمیاب
منطق پشت شکلگیری ابتکار صلح سیلیکونی را باید در وابستگی غرب به چین در حلقههای حیاتی زنجیره تامین جستجو کرد. چین با داشتن نزدیک به 48 درصد ذخایر جهانی عناصر کمیاب و کنترل بیش از 90 درصد ظرفیت جهانی پالایش و فرآوری این مواد، موقعیت غالبی دارد. این مواد نقش بی بدیلی در ساخت تراشه های منطقی پیشرفته، حافظه های با ظرفیت بالا، آهنرباهای دائمی و تجهیزات نظامی دارند.
معاون وزیر امور خارجه آمریکا در سخنرانی خود در مانیل، این وابستگی را با عبارتی توصیف کرد که اکنون به یکی از شعارهای ابتکار صلح سیلیکونی تبدیل شده است: وقتی 90 درصد نهاده های حیاتی از یک کشور می آیند، شما یک زنجیره تامین ندارید. شما یک زنجیر گروگان دارید. این جمله فلسفه اقدام آمریکا را روشن می کند: ایجاد دیوارهای قانونی و مالی برای محدود کردن دسترسی چین به بازارهای جهانی و مواد خام، به جای تلاش برای رقابت مستقیم با ظرفیت پالایش چین، که در کوتاه مدت امکان پذیر نیست.
در عین حال، چین نیز ابزار فشار خود را تغییر داده است. در 23 نوامبر 1405، درست یک روز قبل از امضای بیانیه سانفرانسیسکو، مشاوران تجاری چین هشدار دادند که اگر واشنگتن کنترل صادرات تراشه را تشدید کند، پکن می تواند صادرات عناصر خاکی کمیاب را به کارخانه های نیمه هادی محدود کند. این هشدار متقابل نشان می دهد که ابتکار صلح سیلیکون فقط یک طرح اقتصادی نیست، بلکه بخشی از یک جنگ سرد فن آوری تمام عیار است که در آن هر یک از طرفین گلوگاه های طرف مقابل را هدف قرار می دهد.
چین با کنترل بیش از 90 درصد ظرفیت پالایش عناصر کمیاب خاکی و نزدیک به 48 درصد ذخایر جهانی، گلوگاه اصلی زنجیره تامین فناوری غرب است. معاون وزیر امور خارجه آمریکا وضعیت را به عنوان یک “زنجیره گروگان” توصیف کرده است و ابتکار صلح سیلیکون به دنبال کاهش وابستگی غرب با دیوارهای قانونی و مالی است، نه رقابت مستقیم در ظرفیت پالایش.
دو بلوک فناوری؛ یک مقایسه کوتاه
از یک سو، ابتکار صلح سیلیکون با مشارکت اصلی 24 کشور و اتحادیه اروپا وجود دارد که بر امنیت فیزیکی زنجیره تامین، از تراشه ها و مواد معدنی گرفته تا مراکز انرژی و داده تمرکز دارد. از سوی دیگر، سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی با 29 کشور امضاکننده اولیه است که در 25 جولای 1405 تاسیس شد و بر همکاری بین المللی، توسعه ظرفیت و مدیریت هوش مصنوعی تمرکز دارد. کنترل تنگناهای کلیدی در بلوک غرب بیشتر در زمینه طراحی تراشه، تجهیزات تولید، حافظه و مواد معدنی است. در حالی که بلاک چین به ظرفیت پالایش عناصر خاکی کمیاب، تولید انبوه و مدلهای منبع باز متکی است. ایران عضو بلوک غرب نیست و در 18 مرداد 1405 به سازمان جهانی هوش مصنوعی پیوست.
قطر و امارات متحده عربی با دارایی های ملی بیش از یک تریلیون دلار و مشارکت در پروژه های 500 میلیارد دلاری Stargate و 100 میلیارد دلاری صندوق سرمایه گذاری ابوظبی، به دنبال تبدیل انرژی و سرمایه خود به یک موقعیت استراتژیک در اقتصاد هوش مصنوعی هستند. مدلی که می توان آن را «سیلیکون کشور» نامید.
خلیج فارس از نفت تا سیلیکون
یکی از ویژگی های متمایز ابتکار صلح سیلیکون در مقایسه با اتحادهای فناوری قبلی، حضور دو کشور خلیج فارس در آن است. قطر سند پیوستن به این طرح را در 22 ژانویه 1404 و امارات سه روز بعد امضا کردند. این حضور تصادفی نیست. صندوق سرمایه گذاری قطر حدود 524 میلیارد دلار دارایی را مدیریت می کند و صندوق های ثروت دولتی امارات در مجموع بر بیش از 1 تریلیون دلار نظارت دارند. این منابع مالی عظیم به زیرساختهای هوش مصنوعی هدایت میشوند: پروژه ۵۰۰ میلیارد دلاری Stargate با مشارکت شرکتهای بزرگ هوش مصنوعی و سرمایهگذاری خطرپذیر، و مشارکت ۱۰۰ میلیارد دلاری صندوق سرمایهگذاری ابوظبی با شرکتهای بزرگ سرمایهگذاری و فناوری.
از منظر استراتژیک، ابتکار صلح سیلیکون یک معامله دو طرفه برای کشورهای حاشیه خلیج فارس است: آنها انرژی، سرمایه و موقعیت جغرافیایی خود را به عنوان دروازه ای برای زیرساخت های هوش مصنوعی در ازای پیوستن به بلوک فناوری غرب ارزش می گذارند. این رویکرد را می توان “کشور سیلیکون” نامید. استفاده از انرژی و دارایی های سرمایه ای برای تثبیت موقعیت در اقتصاد دیجیتال، نه فقط برای تامین مالی مصرف. این چرخش وابستگی سنتی منطقه به درآمدهای هیدروکربنی را در دراز مدت بازتعریف می کند و به طور همزمان عمق استراتژیک واشنگتن در خلیج فارس را از امنیت به فناوری گسترش می دهد.
در 18 مرداد 1405 ایران به سازمان جهانی هوش مصنوعی به رهبری چین پیوست، اما تحریم ها دسترسی به تراشه های پیشرفته آمریکایی و خدمات ابری را قطع کرده است و خریداران ایرانی باید تا سه برابر قیمت تراشه در بازار خاکستری بپردازند. عضویت سیاسی جایگزینی برای دسترسی عملی به قدرت پردازش نیست.
ایران؛ عضویت سیاسی و طرد عملی
ایران در این معماری جدید وضعیت پیچیده ای دارد. تهران در 9 مرداد 1405 پس از امضای اولیه، سند تأسیس سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی به رهبری چین را امضا کرد. سفیر ایران در چین این سند را امضا کرد و وزارت امور خارجه نیز عضویت را تایید کرد. این عضویت سه کارکرد دارد: مشارکت در گفتگوهای حکمرانی جهانی، ایجاد مسیرهای همکاری علمی و آموزشی و کاهش انزوای نهادی در حوزه فناوری های نوظهور.
اما شکاف بین عضویت دیپلماتیک و دسترسی عملی به قدرت پردازش عمیق است. تحریم های آمریکا صادرات تراشه های هوش مصنوعی پیشرفته به ایران را ممنوع کرده و دسترسی به سرویس های ابری آمریکا را قطع کرده است. خریداران ایرانی در بازارهای خاکستری قیمت این چیپس ها را تا سه برابر قیمت جهانی می پردازند. در نوامبر 1405، ایالات متحده حتی دسترسی از راه دور چین، روسیه و ایران را به تراشه های هوش مصنوعی پیشرفته محدود کرد. در عین حال، شرکت های ایرانی از خدمات زیرساخت ابری شرکت های بزرگ آمریکایی محروم هستند و این محدودیت، توسعه مدل های هوش مصنوعی در مقیاس بزرگ را با مشکل مواجه کرده است.
اما ایران مسیر توسعه بومی را در پیش گرفته است. معاون علمی ریاست جمهوری با اعلام اینکه اولین نمونه کامپیوتر کوانتومی ایران تا پایان سال 1405 رونمایی می شود، رهبر انقلاب در مهر 1405 بر لزوم استفاده بیشتر از هوش مصنوعی برای تقویت امنیت تاکید کردند و سپاه نیز از استفاده از هوش مصنوعی در پهپادهای بومی خبر داد. سند راهبردی ایران هدف قرار گرفتن در بین 10 قدرت برتر هوش مصنوعی جهان تا سال 1411 را نشان می دهد. بر اساس تحلیل های منتشر شده در پایگاه خبرجو، ارزش واقعی عضویت ایران در سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی زمانی محقق می شود که به پروژه های قابل اندازه گیری مانند دسترسی مشترک محاسباتی، تامین زیرساخت ها یا امضای بیانیه ها در جلسات دانشگاهی تبدیل شود.
در نوامبر 1405، ایالات متحده همچنین دسترسی از راه دور چین، روسیه و ایران را به تراشه های هوش مصنوعی پیشرفته محدود کرد و در همان زمان، چین هشدار داد که در صورت تشدید کنترل صادرات تراشه، صادرات عناصر کمیاب خاکی را محدود خواهد کرد. معادله ای که ابتکار صلح سیلیکونی را از یک طرح اقتصادی به ابزاری در جنگ سرد فناوری تبدیل می کند.
تأثیر طرح صلح سیلیکونی بر ایران؛ از فشار مضاعف برای فرار از فرصت ها
تأثیر اصلی ابتکار صلح سیلیکونی بر ایران را باید در دو سطح تحلیل کرد. در سطح اول، این ابتکار شکاف فناوری بین ایران و بلوک غرب را عمیق تر می کند. همانطور که ایالات متحده و متحدانش فهرست مشترکی از فناوری های حساس را تهیه می کنند و همکاری های زنجیره تامین را هماهنگ می کنند، هزینه دور زدن تحریم ها برای ایران افزایش می یابد. دسترسی به تجهیزات تولید تراشه، مواد معدنی حیاتی و قدرت پردازش پیشرفته نه تنها از طریق بازارهای رسمی، بلکه از طریق کانال های غیررسمی نیز دشوارتر می شود.
در سطح دوم، عضویت ایران در سازمان جهانی همکاریهای هوش مصنوعی میتواند مسیرهای بلندمدتی را برای همکاریهای علمی، تربیت نیروی انسانی و مشارکت در تدوین استانداردهای جهانی هوش مصنوعی فراهم کند. تجربه اخیر در مورد هلیوم و تنگه هرمز نیز نشان می دهد که گلوگاه های فیزیکی زنجیره تامین هوش مصنوعی از جمله هلیوم مورد نیاز برای تولید تراشه می تواند به ابزاری در معادلات ژئوپلیتیک ایران و غرب تبدیل شود. در نهایت، ابتکار صلح سیلیکون نشانهای از یک تغییر ساختاری است: رقابت ایالات متحده و چین از بازار تراشهها به سازماندهی مجدد کامل زنجیرههای تامین، سرمایهگذاریها و زیرساختهای استراتژیک منتقل شده است. در این چارچوب، ایران نه متعلق به بلوک غرب است و نه از مزایای عملی بلوک چین بهره می برد. راهبرد منطقی تهران اجتناب از وابستگی مطلق به یکی از دو قطب، سرمایه گذاری بر روی قدرت داخلی و تلاش هدفمند با بازیگرانی است که خود را خارج از این دوگانگی تعریف می کنند. کشورهایی مانند قزاقستان در هر دو شبکه حضور دارند که نشان می دهد مرزهای بلاک چین هنوز به طور کامل بسته نشده است.

















گفتگو در مورد این post