جهش ارزی گیلان در سایه یک گلوگاه تاریخی؛ سرمایه می‌آید اما محصول می‌پوسد!

بازار؛ گروه استان ها: اقتصاد منطقه ای ایران در سال 1405 با تصویری متناقض روبروست. استان گیلان از یک سو رکوردهای جذب سرمایه گذاری خارجی را شکسته است و از سوی دیگر همین استان در حیاتی ترین زنجیره صادراتی خود با گلوگاه زیرساختی دست و پنجه نرم می کند، یعنی محصولات کشاورزی فاسد شدنی که هر ساله بخشی از ارزش افزوده کشاورزان و صادرکنندگان را قبل از رسیدن به بازار مقصد از بین می برد.

سرمایه خارجی؛ از ۳۰ میلیون ها دلار در سال ۳۰۵ میلیون یورو تصویب شد

آمار منتشر شده از سوی اداره کل امور اقتصادی و دارایی گیلان نشان می دهد که در پنج ماهه اول سال 1405 حدود 8 میلیون دلار سرمایه گذاری خارجی در این استان جذب شده است. این رقم نسبت به کل سال 1404 که سرمایه گذاری خارجی یک میلیون و 935 هزار دلار بود، چهار برابر افزایش را نشان می دهد. در همین مدت سرمایه گذاری خارجی مصوب استان نیز یک میلیون و 115 هزار دلار ثبت شد.

اما آمار بزرگتر جایگاه گیلان را به گونه ای دیگر نشان می دهد. استاندار گیلان اعلام کرده است که این استان با تصویب 305 میلیون یورو سرمایه گذاری خارجی در هفت ماهه سال 1405 رتبه نخست را در بین استان های کشور کسب کرده است که این جهش در شرایطی اتفاق افتاد که گیلان طی سال های گذشته سالانه تنها حدود 30 میلیون دلار سرمایه گذاری خارجی جذب کرد.

ترکیب منشاء سرمایه گذاران نیز قابل توجه است. به گزارش خبرجو به نقل از مدیرکل امور اقتصادی و دارایی گیلان، ۲۲.۲ درصد سرمایه گذاران خارجی استان از چین و ۵۱.۹ درصد از کشورهای هلند، سوئیس، اتریش، ترکیه، آذربایجان، کره جنوبی، روسیه، جمهوری چک، امارات و گرجستان هستند. ایرانیان مقیم خارج نیز 25.9 درصد سرمایه گذاران را تشکیل می دهند. در حال حاضر 27 طرح سرمایه گذاری خارجی در استان فعال است که از این تعداد 44.4 درصد در منطقه آزاد انزلی، 25.9 درصد در رشت و 29.7 درصد در شهرستان های آستارا، تالش، ماسال، شفت و رضوانشهر واقع شده است.

سرمایه گذاری خارجی گیلان در پنج ماهه 1405 به حدود 8 میلیون دلار رسید. رقمی چهار برابر کل سال 1404 که حکایت از تغییر جدی در معادله جذب سرمایه استان دارد.

منطقه آزاد انزلی; موتور محرکه سرمایه گذاری در هفته دولت

منطقه آزاد انزلی به عنوان قلب تپنده جذب سرمایه در گیلان، در هفته دولت 1405 دو رویداد مهم را تجربه کرد که مدیرعامل سازمان منطقه آزاد انزلی از بهره برداری از طرح های زیربنایی، تولیدی و عام المنفعه با سرمایه گذاری 2 هزار میلیارد تومانی خبر داد و همزمان ساخت 20 پروژه جدید با سرمایه گذاری بالغ بر 10 میلیارد تومان آغاز شد.

در بخش تولید نیز دو واحد صنعتی در شهرک صنعتی سپیدرود که یکی از مناطق جدید الحاق شده به منطقه آزاد است با سرمایه گذاری 1300 میلیارد تومانی بخش خصوصی افتتاح شد و برای 200 نفر به طور مستقیم شغل ایجاد کرد. همچنین سه انبار سرپوشیده با سرمایه گذاری 500 میلیارد تومانی توسط بخش خصوصی به بهره برداری رسید که هدف آن توسعه ظرفیت انبارداری کالا و تقویت زیرساخت های لجستیکی منطقه است. این انبارها شامل ظرفیت های حدود 20000 تن و 5000 تن بوده و می توانند نقش مقدماتی را در زنجیره تامین محصول ایفا کنند.

این ارقام نشان می دهد که منطقه آزاد انزلی نه تنها در جذب سرمایه های خارجی، بلکه در جذب سرمایه های داخلی و ایجاد زیرساخت های صنعتی و ذخیره سازی به قطب جدی شمال کشور تبدیل شده است. اما سوال راهبردی اینجاست: این سرمایه‌گذاری‌ها تا چه اندازه در رفع گلوگاه اصلی استان یعنی صادرات محصولات کشاورزی فاسد شدنی موثر بوده است؟

بیش از 92 درصد صادرات محصولات گیاهی ایران به اتحادیه اوراسیا از طریق مرز آستارا انجام می شود اما این مرز همچنان فاقد پایانه تخصصی صادرات محصولات کشاورزی است. در شهریور 1405، 420 تن زردآلو و فلفل دلمه ای به دلیل فساد و نگهداری نامناسب معدوم شد.

۹۲ درصد صادرات گیاهان اوراسیا از یک مرز؛ ترمینال تخصصی وجود ندارد

گیلان جایگاه انحصاری در صادرات محصولات کشاورزی به اتحادیه اقتصادی اوراسیا دارد. رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان به صراحت اعلام کرده است که بیش از 92 درصد صادرات محصولات گیاهی ایران به اتحادیه اوراسیا از شهرستان مرزی آستارا انجام می شود. این سهم رقمی حاشیه ای نیست، بلکه ستون فقرات دیپلماسی کشاورزی ایران در قبال روسیه و همسایگان شمالی آن است. ایران در نیمه اول سال 2026 حدود 588.9 میلیون دلار محصولات کشاورزی از جمله فلفل تازه، کاهو، پسته و کیوی به روسیه صادر کرده است و آستارا دروازه اصلی این تجارت محسوب می شود.

اما آستارا پایانه صادراتی تخصصی محصولات کشاورزی ندارد. رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان راه اندازی این پایانه را یکی از جدی ترین اولویت های استان دانسته و تاکید کرده است که ایجاد نهادهای مرتبط از جمله گمرک و حفظ نباتات می تواند صادرات را استاندارد و تسهیل کند. تحلیلگران اقتصادی همچنین هشدار می دهند که تا زمان ساخت این پایانه، به دلیل نبود زیرساخت های نگهداری و کندی روال، حجم قابل توجهی از محصولات کشاورزی فاسدشدنی در مرز آستارا از بین می رود.

این تناقض زمانی عمیق تر می شود که به آمار صادرات یک محصول خاص نگاه کنیم. در سال 1404 بیش از 110 هزار تن کیوی به ارزش 133 میلیون دلار از گیلان صادر شد که بیشتر آن به روسیه رفت. کیوی محصولی است که فرصت صادرات محدودی دارد و هر روز تاخیر در مرز بخشی از ارزش آن را از بین می برد. فقدان پایانه سردخانه تخصصی در مبدأ به طور سیستماتیک خطر این تجارت را برای کشاورز و صادرکننده افزایش می دهد.

فعال شدن کریدور سبز در مرز آستارا زمان خواب کامیون های حامل محصولات فاسدشدنی را به حدود دو ساعت و نیم کاهش داده است اما کارشناسان می گویند این اقدام جایگزین سردخانه ها و پایانه های تخصصی نیست.

هزینه ای که روی زمین باقی می ماند؛ از صف کامیون ها به ۴۲۰ تن محموله نابود شده

گزارش های میدانی تصویر کمبود زیرساخت را ملموس تر می کند. در آذرماه 1404 و همزمان با فصل اوج صادرات محصولات کشاورزی به اوراسیا، مرز زمینی آستارا با صف های طولانی کامیون های صادراتی مواجه شد. دلیل اصلی، کندی پذیرش و ترخیص کامیون ها در گمرک جمهوری آذربایجان و ناهماهنگی ساعت کاری طرفین بود که منجر به توقف چند روزه کامیون ها و فساد کالاهای فاسدشدنی شد. نماینده آستارا در مجلس نیز با تاکید بر اینکه بیش از 80 درصد صادرات استان گیلان از طریق این مرز انجام می شود، تسریع در تشریفات گمرکی کشور همسایه را یک ضرورت جدی خواند.

اما این تنها کندی طرف مقابل نیست که مشکل ساز است. در شهریور 1405 شبکه بهداشت و درمان آستارا از امحای 420 تن محموله صادراتی شامل زردآلو و فلفل دلمه ای که به دلیل فساد و شرایط نامناسب انبارداری قابلیت صادرات و مصرف انسانی خود را از دست داده بود، خبر داد. این محموله شامل 21 دستگاه تریلر بوده و با نظارت کارشناسان بهداشت محیط از چرخه ترانزیت خارج شد. رقم 420 تن در یک محموله تنها نمونه ای از زیان انباشته ای است که هر ساله به دلیل نبود زنجیره سرد و پایانه تخصصی در مبدا و مرز به فعالان کشاورزی استان تحمیل می شود.

مهم این است که این ضرر فقط ضرر یک صادرکننده نیست. گیلان با تولید محصولاتی مانند برنج، چای، کیوی، مرکبات، زیتون و فندق، امرار معاش بخش بزرگی از خانوارهای روستایی خود را به کشاورزی گره زده است. وقتی محصولی در مرز خراب می شود، زنجیره درآمد کشاورز، هزینه حمل و نقل، سرمایه صادرکننده و ارز مورد انتظار کشور از بین می رود. اینجا همان جایی است که سرمایه گذاری خارجی و صنعتی باید کمک می کرد اما هنوز نتوانسته خلأ زیرساختی را پر کند.

گیلان با موقعیت استراتژیک خود در کریدور شمال به جنوب با آزمون مهمی روبروست: آیا می تواند سرمایه خارجی جذب شده را به زیرساخت های زنجیره سرد و پایانه صادرات گره بزند یا سرمایه گذاری ها به سمتی پیش می رود که گلوگاه اصلی صادرات محصولات کشاورزی را دست نخورده باقی بگذارد؟

راهرو سبز؛ مسکن موثر یا راه حل موقت؟

در ماه های اخیر دولت اقداماتی را برای کاهش این هزینه انجام داده است. معاون توسعه بازرگانی وزارت جهاد کشاورزی از فعال شدن «کریدور سبز» در پایانه های مرزی از جمله آستارا و بازرگان خبر داد و اعلام کرد با این اقدام خواب کامیون های حامل کالاهای فاسدشدنی به حدود دو ساعت و نیم کاهش یافته است. این اقدام نشان می دهد که اراده سیاستی برای کاهش زمان توقف در مرز وجود دارد و می توان بخشی از فساد ناشی از تاخیر را کنترل کرد.

با این حال، کریدور سبز جایگزین زیرساخت های فیزیکی نیست. پایانه تخصصی صادرات محصولات کشاورزی به تشریح رئیس جهاد کشاورزی گیلان مجموعه ای از دستگاه های گمرکی، قرنطینه گیاهی، سردخانه و سیستم های استانداردسازی است که کیفیت محصول را هم در مبدا و هم در مرز تا لحظه بارگیری حفظ می کند. کریدور سبز زمان حمل و نقل را کاهش می دهد، اما اگر محصول در دمای نامناسب از مزرعه تا مرز نگهداری شده باشد، حتی دو ساعت و نیم کاهش در توقف نیز نمی تواند آن را نجات دهد.

از سوی دیگر، پروژه های بزرگتری نیز در حال توسعه هستند. طرح تبدیل گیلان به قطب لجستیک کشاورزی شمال کشور در پنج مرحله از توسعه زیرساخت‌های ریلی و بندری تا دیجیتالی‌سازی و حکمرانی هوشمند طراحی شده و پیش‌بینی می‌شود در بازه زمانی 1406 تا 1407 اجرایی شود و در این طرح سهم سرمایه‌گذاری بخش خصوصی 30 درصد و تسهیلات کم‌هزینه بانکی 20 درصد در نظر گرفته شده است. همچنین در منطقه ویژه اقتصادی بندر آستارا سرمایه گذاری هزار میلیارد تومانی بخش خصوصی برای ساخت پایانه غلات و زیرساخت های بندری در حال انجام است. این ارقام نشان می دهد که مسیر ایجاد زیرساخت های لجستیکی آغاز شده اما هنوز به جایی نرسیده است که تضاد صادرات 92 درصدی و نبود پایانه تخصصی برطرف شود.

چرا این تضاد برای ایران استراتژیک است؟

گیلان فقط یک استان نیست. دروازه شمالی ایران به اوراسیا و کریدور شمال به جنوب است. اگر ایران بخواهد سهم خود از تجارت کشاورزی با روسیه و کشورهای مستقل مشترک المنافع را تثبیت کند، نمی تواند به صادرات نفت خام و پرخطر از مرزی بدون زیرساخت بسنده کند. رقبای منطقه ای ایران، از ترکیه گرفته تا قزاقستان، در حال سرمایه گذاری هنگفتی در پایانه های زنجیره سرد و تخصصی صادرات محصولات کشاورزی هستند. در چنین شرایطی نبود پایانه تخصصی در آستارا به معنای از بین رفتن قدرت چانه زنی از نظر قیمت، کیفیت و تداوم عرضه است.

از منظر امنیت غذایی و اقتصاد مقاومتی، کاهش ضایعات پس از برداشت و تقویت صادرات با ارزش افزوده بالاتر یکی از کم هزینه ترین راه های افزایش درآمد ارزی غیرنفتی است. سرمایه گذاری خارجی جذب شده در گیلان اگر در جهت ایجاد زیرساخت های سردخانه، بسته بندی و پایانه های صادراتی باشد هم می تواند بازده سرمایه را برای سرمایه گذار خارجی افزایش دهد و هم بر معیشت کشاورز اثر مستقیم داشته باشد. در غیر این صورت این خطر وجود دارد که سرمایه گذاری در سایر بخش ها نتواند تصویر کلان توسعه استان را بدون رفع گلوگاه کشاورزی تکمیل کند.

نکته پایانی این است که گیلان امروز در نقطه‌ای ایستاده است که می‌تواند الگوی سایر استان‌های مرزی ایران باشد، تا نشان دهد جذب سرمایه‌های خارجی و اصلاح زیرساخت‌های صادراتی دو روی یک سکه است. چهار برابر شدن سرمایه خارجی دستاورد مهمی است اما تا زمانی که محصول کشاورز گیلانی در مرز آستارا به دلیل نبود پایانه تخصصی از بین می رود، این دستاورد ناقص می ماند. اولویت بعدی سیاستگذار استانی باید تبدیل این سرمایه به زیرساختی باشد که فاصله مزرعه و بازار اوراسیا را کوتاهتر و قابل اعتمادتر کند.