خورشید بر مدار صنعت؛ استان مرکزی چگونه ناترازی برق را شکست داد

بازار؛ گروه استان ها: اقتصاد ایران سال‌هاست که با معادله سختی دست و پنجه نرم می‌کند: رشد صنعت نیاز روزافزون به برق را افزایش می‌دهد و شبکه‌ای که بر پایه سوخت‌های فسیلی و نیروگاه‌های فرسوده ساخته شده است، در اوج تابستان به نقطه انفجار می‌رسد. عدم تعادل برق در تابستان 1404 به یکی از موانع اصلی تولید تبدیل شد. صنایع فولاد، سیمان و آلومینیوم با کاهش اجباری مصرف و حتی تعطیلی برخی از خطوط تولید موافقت کردند و هزینه های سنگینی به زنجیره ارزش کشور تحمیل شد. اما در این شرایط سخت، استان مرکزی راه دیگری را امتحان کرد: راهی که در آن به جای تکیه صرف بر شبکه سراسری، تولید برق به قلب صنعت و کشاورزی منتقل شد. نتیجه رکوردی بود که کمتر کسی انتظارش را داشت: برای اولین بار در کشور، تولید برق خورشیدی یک استان از مصرف شبکه توزیع آن فراتر رفت. حال سوال راهبردی این است که آیا این تجربه می تواند به یک الگوی ملی برای حل عدم تعادل انرژی تبدیل شود یا اینکه همچنان یک دستاورد استانی است؟

در مهر 1405، استان مرکزی برای اولین بار در کشور رکورد تولید برق خورشیدی بیش از مصرف شبکه توزیع را به ثبت رساند: 840 مگاوات تولید در مقابل 767 مگاوات مصرف.

رکوردی که در سکوت ثبت شد. ۸۴۰ علیه ۷۶۷

در هفته آخر مهر 1405 عددی منتشر شد که کمتر در میان اخبار اقتصادی کشور دیده می شد، اما از نظر راهبردی یکی از اتفاقات قابل توجه بود. قدرت الله ابک معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری مرکزی اعلام کرد برای اولین بار در کشور میزان تولید انرژی خورشیدی در این استان از میزان مصرف شبکه توزیع پیشی گرفته است. بر اساس این گزارش، مصرف شبکه توزیع برق استان مرکزی در هفته مورد بحث 767 مگاوات و تولید انرژی خورشیدی به 840 مگاوات رسید. این 73 مگاوات مازاد فقط یک عدد نمادین نیست. مفهوم عملی آن این است که استان مرکزی نه تنها در مقاطع شبانه روز به شبکه سراسری فشار وارد کرده است، بلکه به عنوان تولید کننده خالص برق پاک عمل کرده است. این دستاورد در حالی حاصل شد که ظرفیت نیروگاه های خورشیدی استان از حدود سه مگاوات در ابتدای فعالیت دولت به حدود 940 مگاوات افزایش یافت و پیش بینی می شد تا پایان شهریورماه به هزار مگاوات برسد. به گفته استاندار مرکزی، ظرفیت این نیروگاه معادل نیروگاه اتمی بوشهر است و با مشارکت بیش از 90 درصد بخش خصوصی ایجاد شده است. استان مرکزی هم اکنون حدود 20 درصد برق خورشیدی کشور را تولید می کند و رتبه اول کشوری را در این زمینه دارد.

ظرفیت خورشیدی استان مرکزی از سه مگاوات در ابتدای دولت به 940 مگاوات رسیده و در کشور رتبه نخست را دارد. این دستاورد نشان می دهد که یک استان صنعتی با برنامه ریزی هدفمند می تواند به تولید کننده خالص برق پاک در مقاطع مختلف سال تبدیل شود.

صنعتی که نفسش به شماره افتاده بود. عدم تعادل برق و هزینه های پنهان آن

برای درک اهمیت این رکورد باید به وضعیت صنایع استان مرکزی در ماه های گرم سال بازگشت. استان مرکزی یکی از قطب های صنایع انرژی بر کشور است و حدود ۸۳ تا ۸۵ درصد برق آن در صنعت و کشاورزی مصرف می شود. این ترکیب، استان را به شدت در برابر عدم تعادل برق آسیب پذیر می کند. در تابستان 1405 سقف برق رسانی به واحدهای صنعتی به دو روز در هفته رسید و پیش بینی می شد این محدودیت تا عصر تا نیمه های شب نیز افزایش یابد. صنایع فولاد و سیمان استان به مدت سه هفته حداقل 90 درصد کاهش بار را تجربه کردند و شرکت آلومینیوم اراک (ایرالکو) نیز 100 مگاوات مصرف برق خود را کاهش داد. گزارش ها حاکی از حذف 100 دیگ از مدار کارخانه آلومینیوم اراک بود. اتفاقی که به تنهایی می تواند ظرفیت تولید را برای ماه ها مختل کند. در چنین شرایطی توسعه برق خورشیدی برای صنایع استان نه یک انتخاب لوکس زیست محیطی، بلکه یک ضرورت بقا بود. استاندار مرکزی در نشست با واحدهای صنعتی صریح ترین هشدار را داد: اگر واحدهای صنعتی تا ابتدای خرداد ماه سال 1405 حداقل 2 مگاوات برق مصرفی خود را از طریق نیروگاه خورشیدی تامین نکنند، اجباری برای تامین برق در تابستان وجود نخواهد داشت. این سیاست «خودکفایی اجباری» صنایع را از وضعیت انفعالی خارج کرد و آنها را به بازیگران فعال در تولید انرژی تبدیل کرد.

استاندار مرکزی با الزام صنایع به تامین حداقل 2 مگاوات برق مورد نیاز خود از طریق انرژی خورشیدی، این صنعت را از وضعیت انفعالی خارج و آن را به یک بازیگر فعال در تولید انرژی تبدیل کرد.

کشاورزان به شبکه برق وصل شدند. انقلابی خاموش در چاه های آب

در کنار صنایع بزرگ، بخش کشاورزی استان مرکزی نیز به یکی از محورهای اصلی توسعه خورشیدی تبدیل شد. تا نوامبر 1405، 92 حلقه چاه کشاورزی به صفحات خورشیدی مجهز و برق آنها روی مدار قرار گرفت و حدود 19 چاه دیگر در حال ساخت نیروگاه خورشیدی بودند. در پنج ماهه اول سال 1405، 765 کیلووات برق در 13 نیروگاه خورشیدی بخش کشاورزی به تولید رسید و 148 درخواست دیگر با ظرفیت حدود 7.4 مگاوات به بانک کشاورزی معرفی شد. اما نوآوری اصلی، سازوکار مالی این طرح است: کشاورزانی که پنل های خورشیدی نصب می کنند، از پنج ساعت خاموشی در ساعات اوج مصرف معاف هستند و می توانند برق مازاد خود را طبق یک قرارداد تضمینی 20 ساله به دولت بفروشند. قیمت تضمینی خرید برق خورشیدی در سال 1405 هر کیلووات ساعت حدود 5 هزار و 854 تومان است. رقمی که بازگشت سرمایه را برای کشاورزان قابل پیش بینی می کند. این ترکیب «معافیت از خاموشی به علاوه درآمد تضمینی» انگیزه مضاعف قدرتمندی ایجاد کرده و کشاورزی را از مصرف کننده منفعل برق به یک تولیدکننده فعال تبدیل کرده است.

کشاورزان استان مرکزی با نصب پنل های خورشیدی بر روی 92 حلقه چاه آب به شبکه برق متصل شدند و 19 حلقه چاه دیگر نیز در حال تجهیز است. سازوکار تشویقی شامل معافیت از پنج ساعت خاموشی در ساعات اوج مصرف و 20 سال قرارداد ضمانت خرید برق است.

از ۳ مگاوات به 1000 مگاوات؛ نقشه راهی که جلوتر از برنامه حرکت می کند

مسیر توسعه خورشیدی استان مرکزی یک برنامه سه ساله با اهداف مشخص است. بر اساس برنامه ریزی وزارت نیرو، ظرفیت تولید برق خورشیدی استان باید در پایان سال 1405 به 1800 مگاوات و در سال 1406 به 2700 مگاوات برسد تا کل ظرفیت به پنج هزار مگاوات برسد. استان مرکزی هم اکنون نه تنها با تولید حدود 1000 مگاوات از برنامه زمان بندی شده جلوتر است، بلکه رتبه نخست کشوری را نیز به خود اختصاص داده و روند اجرای پروژه ها “پیش از برنامه زمان بندی شده” در حال پیشرفت است. زیرساخت های زمینی نیز برای این جهش آماده شده است: تاکنون 7 هزار و 226 هکتار زمین برای نصب پنل های خورشیدی به متقاضیان واگذار شده است و ساخت بیش از 2500 مگاوات نیروگاه در استان در حال انجام است. افتتاح نیروگاه 100 مگاواتی خورشیدی محلات به عنوان بزرگترین نیروگاه خورشیدی کشور گام بعدی این مسیر است. آنچه این اعداد را از یک برنامه تبلیغاتی متمایز می کند ترکیب بازیگران است: بیش از 90 درصد اقدامات با مشارکت بخش خصوصی انجام شده است و دولت نقش تسهیل کننده و ضامن خرید را ایفا می کند نه سرمایه گذار اصلی.

برنامه سه ساله استان مرکزی برای رسیدن به پنج هزار مگاوات ظرفیت خورشیدی تا پایان سال 1406 در حال اجراست و استان هم اکنون زودتر از موعد مقرر در حال حرکت است.

الگویی برای ایران خورشید به جای نفت کوره در معادله امنیت انرژی

تجربه استان مرکزی فراتر از یک دستاورد استانی، درس راهبردی برای کل اقتصاد ایران دارد. کشور در پیک مصرف با حدود 11 هزار مگاوات کمبود برق مواجه است که بخش قابل توجهی از این کمبود با سوزاندن نفت کوره در نیروگاه ها و تحمیل آلودگی به کلانشهرها جبران می شود. استان مرکزی نشان داد که با یک برنامه سه ساله، مشارکت بخش خصوصی، اتصال کشاورزان به شبکه و الزام صنایع به خودکفایی، می توان ظرفیتی معادل نیروگاه اتمی را در مدت زمان کوتاهی به بهره برداری رساند. نکته کلیدی این است که این ظرفیت، برخلاف نیروگاه های فسیلی، سوخت مصرف نمی کند، نیازی به آب ندارد و در موقعیت های دفاعی آسیب پذیرتر است. استاندار مرکزی به صراحت به «اهمیت دفاعی و زیست محیطی» این نیروگاه ها اشاره کرده است. در صورت تکرار این مدل در استان‌های با پتانسیل تابشی بالا مانند یزد، کرمان، فارس و سیستان و بلوچستان، ایران نه تنها می‌تواند بر بحران خاموشی صنعتی فائق آید، بلکه به تولیدکننده منطقه‌ای تجهیزات و دانش نیروگاه‌های خورشیدی تبدیل می‌شود. چالش اصلی تداوم تامین مالی و رفع موانع اتصال به شبکه است. موضوعی که معاون عمرانی استانداری مرکزی نیز به آن اشاره کرده و از پیگیری مستمر سازمان انرژی های تجدیدپذیر (ساتبا) برای رفع موانع سرمایه گذاران خبر داده است. اگر این مسیر با ثبات سیاسی و شفافیت نظارتی همراه باشد، خورشید می تواند به رکن اصلی امنیت انرژی ایران در دهه آینده تبدیل شود.