طارم، پایتخت زیتون ایران؛ گامی بزرگ به سوی خودکفایی تولید روغن زیتون

بازار؛ گروه استان ها: صنعت زیتون ایران این روزها همزمان دو خبر مهم را تجربه می کند. یکی افتتاح بزرگترین باغ یکپارچه زیتون کشور در شهرستان طارم استان زنجان و دیگری کاهش چشمگیر واردات محصولات زیتون از 6000 تن به 22 تن در سال گذشته. این دو رویداد با هم تصویری از چرخش استراتژیک در کشاورزی ایران را ترسیم می‌کنند: گذار از یک واردکننده وابسته به بازارهای اروپایی به تولیدکننده‌ای که به دنبال سهمی در بازار جهانی «طلای سبز» است.

باغ یکپارچه 504 هکتاری طارم که شامگاه پنجشنبه 30 مهر 1405 با حضور استاندار زنجان به بهره برداری رسید، تنها یک طرح کشاورزی نیست. با سرمایه‌گذاری 2850 میلیارد ریالی، کاشت 110 هزار اصله نهال زیتون (70 هزار زیتون سبز و 40 هزار زیتون روغنی) و ساماندهی 572 نفر از روستاهای هزاررود و استکل در قالب طرح سرمایه‌گذاری الگوی مشارکت مردمی «نگین‌دشت هزاررود» و نمونه‌ای از مشارکت مردمی اقتصاد مقاومتی است. هدف اعلام شده ایجاد دو هزار فرصت شغلی و تغییر الگوی کشت سنتی به روش های جدید تولید است.

صنعت زیتون ایران این روزها همزمان دو خبر مهم را تجربه می کند. یکی افتتاح بزرگترین باغ یکپارچه زیتون کشور در شهرستان طارم استان زنجان و دیگری کاهش چشمگیر واردات محصولات زیتون از 6000 تن به 22 تن در سال گذشته.

tarem قلب تپنده روغن زیتون ایران ۱۸ هزار هکتار باغ

طارم پیش از این جایگاه ممتاز خود را در صنعت زیتون ایران تثبیت کرده بود. مدیرکل جهاد کشاورزی استان زنجان می گوید: سطح باغات زیتون استان از حدود 240 هکتار در ابتدای برنامه توسعه در دهه 70 به بیش از 18 هزار هکتار رسیده است و زنجان با تولید بیش از 40 درصد زیتون کشور مقام اول را دارد. طارم به تنهایی نیمی از تولید زیتون ایران را به خود اختصاص داده و 137 واحد فرآوری زیتون در آن فعال هستند. ظرفیت صنایع تبدیلی در این منطقه 100 هزار تن برآورد شده است در حالی که تولید زیتون طارم در سال جاری 50 هزار تن برآورد شده است.

این ظرفیت مازاد فرآوری پیامی روشن دارد: طارم دیگر فقط یک منطقه کشاورزی نیست، بلکه به یک قطب صنعتی در زنجیره ارزش زیتون تبدیل شده است. با این حال، چالش اصلی همچنان باقی است. بخش قابل توجهی از محصول به صورت عمده و خام به فروش می رسد و ارزش افزوده اصلی به واسطه ها و بازارهای مقصد می رسد. افتتاح یک باغ یکپارچه 504 هکتاری با تمرکز بر زیتون روغنی دقیقاً در این مرحله گام برداشته است: افزایش سهم مواد اولیه با کیفیت برای استخراج روغن و کاهش وابستگی به خام فروشی.

جدول: شاخص های کلیدی صنعت زیتون ایران (۱۴۰۵)

منابع: وزارت جهاد کشاورزی، سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان، شورای ملی زیتون

ساماندهی 572 نفر از روستاهای هزاررود و استکل در قالب شرکت تعاونی «نگیندشت هزاررود» نمونه ای از الگوی اقتصاد مقاومتی مبتنی بر مشارکت مردمی و سرمایه گذاری هدفمند است. هدف اعلام شده ایجاد دو هزار فرصت شغلی و تغییر الگوی کشت سنتی به روش های جدید تولید است.

بازار جهانی در پیچ عرضه و تقاضا؛ یک فرصت طلایی برای ایران

در حالی که ایران در حال گسترش ظرفیت تولید خود است، بازار جهانی روغن زیتون دستخوش دگرگونی اساسی شده است. پیش بینی ها برای فصل 2026/27 نشان می دهد که تولید جهانی روغن زیتون به 3.5 تا 3. به 65 میلیون تن خواهد رسید، در حالی که مصرف حدود 3.25 میلیون تن برآورد می شود. این بدان معناست که بازار در مقایسه با تقاضا با مازاد عرضه مواجه خواهد شد. اسپانیا به عنوان بزرگترین تولیدکننده جهان با افزایش 23 درصدی تولید به حدود 1.6 میلیون تن بازگشته و این فشار نزولی شدیدی بر قیمت ها وارد کرده است. قیمت هر کیلوگرم روغن زیتون فرابکر از اوج 9 یورو تا محدوده 3. 5 تا 3. 9 یورو کاهش یافته است و پیش بینی می شود به 3.5 یورو نیز برسد.

این وضعیت برای مصرف کنندگان خبر خوبی است اما برای تولیدکنندگان ایرانی پیامی مضاعف دارد. کاهش قیمت های جهانی از یک سو می تواند انگیزه صادرات را کاهش دهد. از سوی دیگر، مزیت نسبی ایران در هزینه کمتر تولید نسبت به اروپا، در شرایط عادی شدن قیمت های جهانی، می تواند به رقابت پذیری محصولات ایرانی در بازارهای منطقه کمک کند. کارشناسان تاکید دارند در فصل عرضه فراوان، تمایز محصول از طریق کیفیت، برند و اصالت جغرافیایی اهمیت دو چندان می یابد. طارم با آب و هوای مدیترانه‌ای محصور در البرز و آب رودخانه غزال اوزن، دقیقاً همان اصالت جغرافیایی را دارد که می‌تواند مبنای برندسازی «زیتون تارم» در بازارهای صادراتی باشد.

در حال حاضر حدود 70 درصد روغن زیتون مورد نیاز کشور در داخل تولید می شود و سال گذشته بیش از هفت هزار تن روغن زیتون بکر و فرابکر در کشور تولید شده است. 42 کارخانه روغن کشی با ظرفیت اسمی 100 هزار تن در سال در کشور فعال است.

از واردات شش هزار تن تا خودکفایی ۷۰ درصد؛ روایت یک جهش

شاید مهم ترین دستاورد استراتژیک سال های اخیر نه افتتاح باغ، بلکه تغییر مسیر تجارت زیتون ایران باشد. وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرد واردات محصولات زیتون از شش هزار تن در چهار سال گذشته به 22 تن در سال گذشته کاهش یافته و واردات روغن زیتون نیز در راستای حمایت از تولید داخلی مدیریت شده است. در حال حاضر حدود 70 درصد روغن زیتون مورد نیاز کشور در داخل تولید می شود و سال گذشته بیش از هفت هزار تن روغن زیتون بکر و فرابکر در کشور تولید شده است. 42 کارخانه روغن کشی با ظرفیت اسمی 100 هزار تن در سال در کشور فعال است.

این آمار یک واقعیت مهم را نشان می دهد: ایران در عرضه روغن زیتون به خودکفایی نسبی رسیده و اکنون در آستانه تبدیل شدن به یک «واردکننده» به «صادرکننده» است. مجوز صادرات روغن زیتون در دست بررسی است و هدف گذاری شده است تا صادرات زیتون از 20 هزار تن فعلی به بیش از 40 هزار تن در سال های آینده برسد. اما رسیدن به این هدف بدون عبور از گلوگاه خام فروشی و تقویت برندسازی ممکن نیست. در حال حاضر 33 واحد کنسرو سازی با ظرفیت 19 هزار تن و 14 واحد استخراج روغن با ظرفیت 26 هزار تن روغن در استان زنجان فعال هستند اما اتکا به فروش عمده همچنان سهم تولیدکننده را از ارزش نهایی کاهش می دهد.

ایران در عرضه روغن زیتون به خودکفایی نسبی رسیده است و اکنون در آستانه تبدیل شدن به «واردکننده» به «صادرکننده» است. مجوز صادرات روغن زیتون در دست بررسی است و هدف گذاری شده است تا صادرات زیتون از 20 هزار تن فعلی به بیش از 40 هزار تن در سال های آینده برسد.

صادرات به روسیه، عراق و خلیج فارس؛ دیپلماسی کشاورزی در عمل

برنامه صادرات مستقیم زیتون طارم از مهر 1405 آغاز شد و پیش بینی می شود 20 هزار تن طلای سبز طارم به روسیه، ارمنستان، عراق و کشورهای حوزه خلیج فارس صادر شود. این مقاصد اتفاقا همان بازارهایی هستند که ایران در سال‌های اخیر بر تقویت روابط تجاری با آنها تمرکز کرده است. روسیه به عنوان بازار بزرگ واردات مواد غذایی، عراق به دلیل همسایگی و اشتراک فرهنگی و کشورهای حاشیه خلیج فارس به دلیل قدرت خرید بالا، سه ضلع مثلث صادراتی محصولات کشاورزی ایران هستند. صادرات محصولات کشاورزی ایران در سال 1405 به حدود هشت میلیارد دلار رسید و ظرفیت افزایش آن به 8. 5 تا 15 میلیارد دلار نیز پیشنهاد شده است. زیتون و روغن زیتون می تواند سهم ناچیز اما ارزشمندی از این سبد صادراتی را به خود اختصاص دهد، به ویژه اینکه ایران هزینه تولید کمتری نسبت به تولیدکنندگان اروپایی دارد و کیفیت روغن های تولیدی نیز مورد تایید کارشناسان است.

توسعه باغ‌های زیتون در اراضی شیب‌دار اهدافی فراتر از تولید را دنبال می‌کند: کنترل فرسایش خاک، استفاده بهینه از منابع آب سطحی و ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی که از کانون‌های مهم امنیت اجتماعی و اقتصادی در ایران هستند.

تاثیر بر ایران؛ از امنیت غذایی تا قدرت منطقه ای

اهمیت افتتاح باغ طارم به مساحت 504 هکتار را باید در چارچوب کلان امنیت غذایی و اقتصاد مقاومتی ایران تحلیل کرد. برای کشوری که سال هاست با تحریم های اقتصادی و محدودیت های تجاری مواجه است، هر هکتار باغ مولد و هر لیتر نفت تولید داخل، ذخیره استراتژیک در برابر نوسانات بازار جهانی و فشارهای سیاسی است. کاهش واردات فرآورده های زیتون به 22 تن و رسیدن به خودکفایی 70 درصدی روغن زیتون به این معناست که ایران وابستگی خارجی خود را در یکی از مواد غذایی حساس به حداقل رسانده است. علاوه بر این، توسعه باغات زیتون در اراضی شیبدار اهدافی فراتر از تولید را دنبال می کند: کنترل فرسایش خاک، استفاده بهینه از منابع آب سطحی و ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی که از مراکز مهم امنیت اجتماعی و اقتصادی ایران هستند.

زیتون از منظر استراتژیک می تواند به یکی از ابزارهای دیپلماسی کشاورزی ایران در منطقه تبدیل شود. صادرات به روسیه و کشورهای خلیج فارس روابط اقتصادی را تقویت می کند و بازارهای منطقه ای در برابر فشارهای بین المللی بر تجارت ایران به عنوان پنجره های اطمینان بخشی عمل می کنند. اما تحقق کامل این چشم انداز مستلزم رفع موانع زیرساختی، تسهیل در صدور گواهی سلامت، تقویت برندسازی و کاهش اتکا به خام فروشی است. همان چالش هایی که مدیرکل جهاد کشاورزی استان زنجان نیز به آن اذعان داشته است. اگر این اقدامات به درستی انجام شود، طارم می تواند از یک منطقه کشاورزی به یک «برند ملی» در بازار جهانی زیتون تبدیل شود و الگویی برای سایر زنجیره های کشاورزی ایران باشد.